Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km2 (49 387,04 ha). Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km2 (14 010,00 ha). Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną na tych ziemiach w połowie XIII w. działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była także ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego, na obszarze powiatów: raciborskiego, gliwickiego, rybnickiego, mikołowskiego, pszczyńskiego oraz dwóch miast na prawach powiatu: Miasta Rybnik i Miasta Żory. Obejmuje on tereny 16 gmin – w całości teren gminy Kuźnia Raciborska i Nędza oraz w części gminy: Czerwionka-Leszczyny, Gaszowice, Jejkowice, Knurów, Kornowac, Lyski, Nędza, Orzesze, Pilchowice, Racibórz, Sośnicowice, Suszec oraz Miasto Rybnik i Miasto Żory.
Pod względem fizycznogeograficznym Park jest położony w trzech prowincjach: Niż Środkowoeuropejski, Wyżyny Polskie i Karpaty Zachodnie z Podkarpaciem Zachodnim i Północnym, trzech podprowincjach: Wyżyna Śląsko Krakowska, Niziny Środkowoeuropejskie i Podkarpacie Północne, oraz w trzech makroregionach: Wyżyna Śląska, Nizina Śląska i Kotlina Oświęcimska. Natomiast jeżeli chodzi o mezoregiony, to zgodnie ze zmodyfikowaną i uszczegółowioną w 2018 r. regionalizacją fizycznogeograficzną Jerzego Kondrackiego większość jego terytorium przypada na północną część Płaskowyżu Rybnickiego, ale poza tym zajmuje on także północną część Bramy Raciborskiej, południową część Kotliny Raciborskiej i południową część Obniżenia Bojszowa, a także zachodni fragment Wyżyny Katowickiej oraz zachodni fragment Równiny Pszczyńskiej.
Budowa geologiczna i rzeźba terenu
Teren Parku posiada interesującą rzeźbę, na którą składają się wysoczyzny polodowcowe, kemy i pagórki morenowe oraz doliny rzeczne z odcinkami współczesnych koryt meandrowych. Unikatowym zjawiskiem jest kilkanaście typów wydm, zawierających warstewki żwirowe, dokumentujące wiejące w przeszłości huraganowe wiatry. W południowej części występują wody mineralne - solanki i wody siarczanowe.
Pod względem tektonicznym badany obszar jest położony w obrębie zachodniej części zapadliska przedkarpackiego oraz wschodniej części monokliny przedsudeckiej. Obszar ten znajduje się w strefie subsydencji związanej z alpejskimi ruchami górotwórczymi.
Wody
Teren Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich zajmuje dorzecze dwóch dużych rzek, które uchodzą do Odry: Rudy oraz Bierawki. Jedynie część zachodnia parku znajduje się w bezpośredniej zlewni samej rzeki Odry. Na terenie Parku występuje bardzo gęsta sieć rzek i cieków wodnych. Najważniejsze są doliny trzech największych rzek: Rudy, Suminy i Bierawki, w tym ich najbardziej naturalne odcinki – w przypadku Rudy są to odcinki pomiędzy Stodołami i Rudami oraz pomiędzy Rudą Kozielską a Kuźnią Raciborską, natomiast w przypadku Bierawki – jej odcinek pomiędzy Trachami a Tworogiem Małym, a także naturalnie meandrujący odcinek rzeki Suminy pomiędzy miejscowościami Sumina i Górki Śląskie. Nie można jednak zapominać o wszelkich mniejszych ciekach zwłaszcza tak cennych i bogatych pod kątem przyrodniczym jak chociażby przykładowo potok Raczok i potok z Przegędzy, gdzie występuje jedyna na terenie Parku stabilna populacja raka szlachetnego (Astacus astacus), a nawet tych, które nie posiadają własnych hydronimów. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają też zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Na wschód od miejscowości Bargłówka, w gminie Kuźnia Raciborska, w lesie Biadacz, zlokalizowana jest misa dawnego, jedynego na terenie Parku, naturalnego jeziora śródleśnego, którą od północy i południa otaczają ramiona okazałych wydm parabolicznych, porośniętych przez bór mieszany świeży. Jezioro nazywane Stawiskiem Milejowiec (obecnie Malejowiec) miało długość 200 m, szerokość 100 m, a jego głębokość wynosiła zaledwie ok. 1 m. Prawdopodobnie pierwotnie było ono głębsze, jednakże zdecydowano się obniżyć w nim lustro wody, aby wykorzystać namuły organiczne jego dna pod uprawy. Obecnie w wyrobisku pozostałym po wydobyciu torfu istnieje niewielki staw o powierzchni ok. 0,4 ha. Powierzchnia zbiornika waha się od pełnego pokrycia wodą, do niemal całkowitego zaniku w okresach suchych, w których to staw przybiera postać bagna.
Pozostałe zbiorniki wodne na terenie Parku mają różnorodny charakter oraz genezę powstania. Występują tu: stawy, w tym przede wszystkim stawy hodowlane, sztuczne zbiorniki wodne, w tym zbiorniki zaporowe (Zbiorniki Gzel, Pniowiec i Grabownia), zbiorniki przeciwpożarowe i zbiorniki retencyjne, starorzecza, drobne oczka wodne, zbiorniki powstałe w wyniku osiadań górniczych, zbiorniki powstałe w gliniankach, piaskowniach i żwirowniach, a także rozlewiska bobrowe.
W bezpośrednim sąsiedztwie Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich zlokalizowany jest też zbiornik zaporowy – Jezioro Rybnickie, które powstało w 1971 r. w celu chłodzenia bloków energetycznych Elektrowni Rybnik. Początkowo zbiornik ten znajdował się w granicach Parku, jednakże ostatecznie znalazł się on poza nim na mocy rozporządzenia Nr 37/2000 Wojewody Śląskiego z dnia 28 września 2000 r., w którym uznano, że skoro parki krajobrazowe tworzy się ze względu na ochronę wartości przyrodniczych, historycznych i kulturowych, to utrzymywanie w granicach obszarów objętych tą formą ochrony przyrody obiektów przemysłowych jest nieuzasadnione zarówno ze względu na funkcjonowanie systemu przyrodniczego parku oraz terenów przyległych, jak i możliwości wdrażania i egzekwowania zasad ochrony przyrody i krajobrazu. Pomimo jednak jego wyłączenia z obszaru Parku, pozostaje on nadal niezwykle ważny dla gospodarowania wodami, a w szczególności oddziałuje on na własności rzeki Rudy, pełniącej rolę jego głównej osi hydrograficznej.
Ponadto obraz środowiska wodnego Parku uzupełniają liczne mokradła, np. liczne obszary o podłożu bagiennym tworzące mszary na terenie Parku Przypałacowego w Rudach oraz rozsiane po całym obszarze parku krajobrazowego źródliska i torfowiska. Jeżeli chodzi o torfowiska, to najważniejszy tego typu obiekt znajduje się na granicy miejscowości Sumina i Zwonowice, w gminie Lyski, w pobliżu kompleksu stawów Bączkowiec. Z rzadkich gatunków flory występuje tam m.in. znajdująca się pod ścisłą ochroną gatunkową rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia). Obszar ten stanowi miejsce życia i rozrodu wielu gatunków płazów, m.in. ropuchy szarej (Bufo bufo) i żaby trawnej (Rana temporaria). Natomiast jako przykład strefy źródliskowej można wskazać źródlisko „Lasoki” na terenie uroczyska „Głębokie Doły”, w gminie Czerwionka-Leszczyny.
Z ważniejszych źródeł na terenie Parku można wymienić:
źródło „Dobro Woda” w miejscowości Przegędza, w gminie Czerwionka Leszczyny;
„Święte Źródło” w miejscowości Szczejkowice, w gminie Czerwionka Leszczyny;
źródło „Hugo Quelle” w miejscowości Ruda Kozielska, w gminie Kuźnia Raciborska, zlokalizowane w okolicach Góry Schlossberg;
„Źródło Katarzyny” w miejscowości Rudy, w gminie Kuźnia Raciborska, znajdujące się w pobliżu Uroczyska Hubertus;
„Zimny Sztok” w miejscowości Bargłówka, w gminie Kuźnia Raciborska.
Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczynia się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie – występowania wielu cennych gatunków flory i fauny.
Na obszarze Parku znajdują się dwa Główne Zbiorniki Wód Podziemnych: w północno-zachodniej części Niecka kędzierzyńsko-głubczycka oraz niewielki fragment Zbiornika Rybnik w części centralno-południowej.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich wynosi około 57 %. Lasy iglaste stanowią ponad 39 % terenu Parku. Wśród nich dominują drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, a także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Znajdujące się na drugim miejscu w rankingu terenów leśnych Parku lasy mieszane zajmują około 13,5 % jego powierzchni, a więc o ponad połowę mniej niż lasy iglaste. Najgorzej zaś przedstawia się sytuacja lasów liściastych, gdyż pokrywają one zaledwie około 4,5% całego obszaru tego parku krajobrazowego.
Warto wspomnieć, że 26 września 1992 r., a więc jeszcze przed utworzeniem Parku, od iskier hamującego pociągu rozpoczął się największy w powojennej historii Polski pożar lasu, który objął łącznie 9062 jego hektarów w Nadleśnictwach Rudy Raciborskie, Kędzierzyn oraz Rudziniec. W Nadleśnictwie Rudy Raciborskie pochłonął 4480 ha lasu. W wyniku pożaru powstały trudne do oszacowania straty w ekosystemie leśnym, zwłaszcza zniszczenie gleb leśnych. Całość pożarzyska odnowiono w ciągu 6 lat. Na jego zalesienie zużyto 60 mln sadzonek drzew i krzewów, ale w procesie tym wykorzystano także powstałe samorzutnie odnowienie naturalne modrzewia, brzozy i sosny. Ponadto, aby zapobiec pożarom w przyszłości na terenie tych Nadleśnictw zmodernizowano zintegrowany system ochrony przeciwpożarowej lasów, co obejmowało m.in. utworzenie systemu pasów przeciwpożarowych, wymianę przestarzałych dostrzegalni na nowoczesne obiekty systemu obserwacji czy też wybudowanie punktów czerpania wody z możliwością poboru wody przez śmigłowiec.
Fauna kręgowców PK CKKRW liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach parku krajobrazowego przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta (Triturus cristatus), hełmiatka (Netta rufina), bąk (Botaurus stellaris), bączek (Ixobrychus minutus), bielik (Haliaeetus albicilla), zielonka (Porzana parva), podróżniczek (Luscinia svecica) i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek (Nyctalus leisleri).
Na Zalewie Gzel w Rybniku istnieje od 2016 r. stabilna, liczna kolonia rybitwy rzecznej (Sterna hirundo) na sztucznej platformie podgniazdowej. Zgodnie z załącznikiem nr 1 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt jest to gatunek objęty ochroną ścisłą, który wymaga ochrony czynnej. Ponadto znajduje się on również na „Czerwonej Liście Kręgowców Górnego Śląska” oraz został wymieniony w załączniku I do dyrektywy PE i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie dzikiego ptactwa, który zawiera listę gatunków ptaków podlegających specjalnym środkom ochrony dotyczącym ich naturalnego siedliska w celu zapewnienia im przetrwania oraz reprodukcji na obszarze ich występowania. Jednym z głównych zagrożeń dla rybitwy rzecznej jest bowiem utrata jej siedlisk lęgowych w wyniku zmian reżimu hydrologicznego rzek. Platforma na Zalewie Gzel powstała w ramach projektu „Ochrona wartości przyrodniczych obszarów wodno-błotnych oraz poprawa warunków lęgowych dla rybitwy rzecznej”, współfinansowanego ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Była to wówczas pierwsza w Polsce tego typu pływająca platforma podgniazdowa dla ptaków wykonana z betonu hydrotechnicznego, czyli materiału zapewniającego jej trwałość, niezatapialność oraz odporność na czynniki zewnętrzne co najmniej przez kilkadziesiąt lat. Corocznie platformę zasiedla około 30-40 par lęgowych rybitwy rzecznej. W wyniku przeprowadzonych działań w latach 2017-2025 zinwentaryzowano i zaobrączkowano w sumie 702 pisklęta rybitwy rzecznej.
Na obszarze Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich znajduje się także ponad 50 gniazd bociana białego (Ciconia ciconia). Liczba młodych osiągających zdolność do lotu co roku oscyluje w granicach od 30 do ponad 50 osobników.
Jednym z wyjątkowych gatunków zwierząt, występujących na obszarze Parku jest także rak szlachetny (Astacus astacus), nasz rodzimy bezkręgowiec znajdujący się pod ścisłą ochroną gatunkową. Jego jedyna stabilna populacja występuje w Potoku z Przegędzy, który przepływa przez gminę Czerwionak-Leszczyny i Miasto Rybnik.
.
Formy ochrony przyrody
Jeżeli chodzi o formy ochrony przyrody o charakterze obszarowym, to na terenie Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich istnieją: 1 rezerwat przyrody, 1 obszar Natura 2000 oraz 4 użytki ekologiczne.
Rezerwat przyrody „Łężczok” powstał na mocy zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 23 stycznia 1957 r., a więc jeszcze przed powstaniem samego parku krajobrazowego. Jest to rezerwat wodny położony na terenie miasta Racibórz i gminy Nędza, a jego obecna powierzchnia wynosi 477,38 ha. Kwalifikuje się on jako jeden z rodzajów obszarów wodno-błotnych, których ochronę przewidziano w ramach Konwencji Ramsarskiej. Został on ustanowiony, aby zachować kompleks leśno-stawowy, który obejmuje zespoły wielogatunkowe lasu łęgowego, aleje pomnikowych drzew, starorzecza rzeki Odry ze stanowiskami chronionych i rzadkich gatunków flory, zwłaszcza kotewki orzecha wodnego (Trapa natans) oraz w celu zabezpieczenia miejsc lęgowych awifauny. Głównym elementem determinującym funkcjonowanie ekosystemu rezerwatu jest woda w odpowiedniej ilości i jakości. W części środkowej znajduje się siedem dużych stawów hodowlanych: Salm Duży, Salm Mały, Babiczak Północny, Babiczak Południowy, Tatusiak, Grabowiec i Brzeziniak. Jednym zaś z zasilających je cieków wodnych jest struga Łęgoń. Flora rezerwatu obejmuje ponad 500 gatunków roślin naczyniowych, w tym około 70 gatunków drzew i krzewów. Poza wspomnianą już kotewką orzechem wodnym podlegającą ochronie ścisłej czynnej, można tutaj wymienić: salwinię pływającą (Salvinia natans), kłokoczkę południową (Staphylea pinnata) podlegające ochronie ścisłej, czy też grzybienie białe (Nymphaea alba) i czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum) podlegające ochronie częściowej. W aspekcie wiosennym, w leśnej części rezerwatu, pojawiają się zawilec gajowy (Anemone nemorosa), będący wskaźnikiem starych lasów, miodunka ćma (Pulmonaria obscura) oraz kokorycz pełna (Corydalis solida), natomiast od lipca do września na groblach pomiędzy stawami powszechnie kwitnie pszeniec gajowy (Melampyrum nemorosum), który jest pasożytem innych roslin. Poza tym na obszarze „Łężczoka” występuje również wiele gatunków mszaków i ponad 30 gatunków grzybów. Natomiast jeżeli chodzi o faunę, stwierdzono tam występowanie ponad 190 gatunków ptaków. Są to m.in.: gęś gęgawa (Anser anser), bąk (Botaurus stellaris), podgorzałka (Aythya nyroca), hełmiatka (Netta rufina), łyska (Fulica atra), kokoszka zwyczajna (Gallinula chloropus), czernica (Aythya fuligula). Przylatuje tam również bielik (Haliaeetus albicilla). Natomiast jeżeli chodzi o aleje pomnikowych drzew, należy wspomnieć o odcinku Alei Husarii Polskiej znajdującej się na obszarze rezerwatu i w jego najbliżej okolicy, a stanowiącej część Szlaku Husarii Polskiej. Usytuowanie wchodzących w jej skład drzew na groblach, zwłaszcza tych rozdzielających stawy, sprawia, że pełnią one podobną rolę jak pasy wiatrochronne na dużych przestrzeniach, współkształtując mikroklimat tego terenu. Ponadto właściwie uformowane aleje z przestrzenią prawidłowo wypełnioną krzewami oraz podrostami drzew stanowią doskonałą niszę ekologiczną dla licznych gatunków roślin, grzybów i zwierząt. Jeżeli chodzi o skład gatunkowy wiekowego drzewostanu, to Aleję Husarii Polskiej na tym odcinku tworzą przede wszystkim: dęby szypułkowe (Quercus robur), dęby bezszypułkowe (Quercus petraea), lipy drobnolistne (Tilia cordata), buki zwyczajne (Fagus sylvatica) oraz olchy czarne(Alnus glutinosa).
Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na podstawie dyrektywy siedliskowej uznano go bowiem za obszar mający znaczenie dla Wspólnoty o nazwie „Stawy Łężczok” i kodzie PLH240010439, który obejmuje w znaczącej większości właśnie obszar rezerwatu. Wyznaczono go w szczególności dla ochrony takich siedlisk jak eutroficzne zbiorniki wodne i starorzecza, lasy łęgowe oraz nadrzeczne zarośla wierzbowe.
Poza rezerwatem „Łężczok” niezwykle cennym obszarem pod względem przyrodniczym jest teren Uroczyska „Głębokie Doły”, gdzie obecnie planowane jest utworzenie rezerwatu przyrody o powierzchni ok. 189,7 ha. Uroczysko położone jest w granicach Miasta Rybnik i gminy Czerwionka-Leszczyny (pomiędzy Golejowem, Ochojcem a Książenicami). Celem ochrony w proponowanym rezerwacie jest ochrona i zachowanie ekosystemu leśnego lasów liściastych z dominacją kwaśnej buczyny niżowej i płatu żyznej buczyny sudeckiej wraz z rzadkimi gatunkami roślin i zwierząt oraz urozmaiconą rzeźbą terenu. Nazwa uroczyska wywodzi się od licznie występujących na jego obszarze dolinek, parowów i wądołów. Szczególnie wartościowe przyrodniczo są znajdujące się tam starodrzewy bukowe, stanowiące pamiątkę po dawnej Puszczy Śląskiej. Obszar Głębokich Dołów jest bardzo bogaty pod względem florystycznym. Na jego obszarze stwierdzono występowanie kilkuset gatunków roślin naczyniowych. Powszechne są gatunki uznawane za wskaźniki starych lasów, takie jak zawilec gajowy (Anemone nemorosa), czworolist pospolity (Paris quadrifolia), czerniec gronkowy (Actaea spicata) czy kokoryczka wielokwiatowa (Polygonatum multiflorum). Obok tych „pospolitych” gatunków, znajdują się tam również rośliny chronione, którymi są m.in.: pokrzyk wilcza-jagoda (Atropa belladonna), wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum), centuria pospolita (Centaurium erythraea) objęte ochroną częściową oraz kruszczyk siny (Epipactis purpurata) i lilia złotogłów (Lilium martagon) podlegające ochronie ścisłej. Jako najbardziej charakterystyczne dla runa lasów uroczyska i jego okolic wskazuje się żywce – występują tutaj aż 3 ich gatunki: żywiec dziewięciolistny (Cardamine enneaphyllos), żywiec cebulkowy (Cardamine bulbifera) i żywiec gruczołowaty (Cardamine glanduligera). Ponadto zachowały się na tym obszarze również rośliny górskie, których miejscowe, oddalone od gór stanowiska stanowią relikt okresu zlodowaceń. Należą do nich m.in. lepiężnik biały (Petasites albus), przetacznik górski (Veronica montana) i tojeść gajowa (Lysimachia nemorum). Brioflora tego terenu również jest bardzo bogata, gdyż liczy 11 gatunków wątrobowców oraz 60 gatunków mchów, z czego szczególnie cennych jest 5 gatunków rzadkich i ginących w skali całej Wyżyny Śląskiej. Jeden z nich, Dicranodontium denudatum, na Wyżynie Śląskiej nie występuje w żadnym innym miejscu.
Jako ciekawostkę można podać informację, że na obecnym obszarze PK CKKRW istniał także w latach 1959-1974 rezerwat przyrody o nazwie „Rezerwat Kotewki w Paruszowcu”, który był rezerwatem roślinności wodnej w Paruszowcu koło Rybnika. Stanowił go staw o powierzchni 14,75 ha, należący do Rybnickiej Fabryki Wyrobów Metalowych w Rybniku. Został on utworzony w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych jedynego wówczas stanowiska na ziemiach polskich orzecha wodnego karynckiego. Niestety silne zamulenie dna stawu popiołami i późniejsze jego oczyszczanie w latach 70. XX w. doprowadziło do całkowitego wyniszczenia tej rzadkiej rośliny.
Użytki ekologiczne na obszarze Parku:
„Kencerz” – został ustanowiony rozporządzeniem Nr 80/08 Wojewody Śląskiego z dnia 24 listopada 2008 r. i obejmuje obszar 52,7 ha, położony w gminach Rybnik, Czerwionka-Leszczyny oraz Żory. Teren użytku obejmuje podmokłe łąki, torfowiska niskie i przejściowe oraz turzycowiska wzdłuż rzeki Rudy. Jako szczególny cel powołania tej formy ochrony wskazano zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych wskazanych powyżej ekosystemów hydrogenicznych ze stanowiskami regionalnie rzadkich i ustępujących gatunków roślin i zwierząt. Znajdują się tam rzadkie mchy i objęte ochroną gatunki roślin naczyniowych, spośród których można wymienić m.in. rosiczkę okrągłolistną (Drosera rotundifolia) oraz storczyki: kruszczyk błotny (Epipactis palustris), kruszczyk rdzawoczerwony (Epipactis atrorubens), kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine) i kukułkę szerokolistną (Dactylorhiza majalis), a także centurię pospolitą (Centaurium erythraea) i widłaka goździstego (Lycopodium clavatum). Ponadto występuje tam także dość częsta w Polsce na całym niżu żurawina błotna (Vaccinium oxycoccos). Poza tym użytek ten stanowi miejsce lęgów, żerowania i odpoczynku rzadkich bądź zagrożonych gatunków ptaków, takich jak derkacz (Crex crex), wodnik (Rallus aquaticus), żuraw (Grus grus), bekasik (Lymnocryptes minimus), gąsiorek (Lanius collurio), podróżniczek (Luscinia svecica), remiz (Remiz pendulinus), bielik (Haliaeetus albicilla), jastrząb (Accipiter gentilis) czy rybołów (Pandion haliaetus).
„Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy” – została uznana za użytek ekologiczny rozporządzeniem Nr 44/04 Wojewody Śląskiego z dnia 16 lipca 2004 r. Jak wskazuje już sama nazwa, jest ona położona w gminie Nędza, a jej powierzchnia wynosi 1,2 ha. Stanowi ona własność prywatną. Łąki trzęślicowe zaliczane są do łąk jednokośnych. Mają one niską wartość paszową, ale wysoką rangę ze względu na specyficzny typ ekosystemu i rzadką florę. Zbiorowiska te tworzą ważne miejsca gniazdowania i żerowania ptaków oraz w znaczący sposób przyczyniają się do wzrostu retencji wodnej. Tradycyjne użytkowanie polega głównie na koszeniu raz w roku lub rzadziej, niekiedy połączonym z ekstensywnym wypasem. Na obszarze „Łąki trzęślicowej w Małej Nędzy” występują m.in. rzadki i narażony na wyginięcie kosaciec syberyjski (Iris sibirica), mieczyk dachówkowaty (Gladiolus imbricatus), zerwa kulista (Phyteuma orbiculare) oraz zimowit jesienny (Colchicum autumnale). Z łąką trzęślicową związany jest również rzadki gatunek motyla – modraszek nausitous (Phengaris nausithous).
„Meandry rzeki Rudy” – użytek ten został on ustanowiony rozporządzeniem Nr 50/08 Wojewody Śląskiego z dnia 25 lipca 2008 r. w gminie Rybnik, pomiędzy Stodołami a Paprocią, jego powierzchnia wynosi 38,34 ha. Jako szczególny cel ochrony, uzasadniający powołanie tej formy ochrony przyrody, wskazano zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych naturalnie meandrującego odcinka rzeki Rudy ze stanowiskami regionalnie rzadkich i ustępujących gatunków roślin i zwierząt. W przypadku tego użytku ochronie podlegają więc przede wszystkim wartości związane z działalnością wód płynących: terasy rzeczne, starorzecza oraz unikalne, współczesne koryto meandrowe rzeki odsłaniające osady różnego wieku, jednakże teren ten jest również dodatkowo zróżnicowany siedliskowo i stanowi korytarz ekologiczny łączący ważne przyrodniczo obszary. Na obszarze tego użytku znajduje się m.in. stanowisko chrząszcza zgniotka cynobrowego (Cucujus cinnaberinus), objętego ścisłą ochroną gatunkową.
„Starorzecze przy Klasztorze w Rudach Wielkich” – to użytek o powierzchni wynoszącej obecnie 2,11 ha, ustanowiony rozporządzeniem Nr 2/08 Wojewody Śląskiego z dnia 30 stycznia 2008 r. na terenie gminy Kuźnia Raciborska. Szczególnym celem ochrony tej formy ochrony jest zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych ekosystemów hydrogenicznych ze stanowiskami regionalnie rzadkich i ustępujących gatunków roślin. Teren objęty ochroną to zachowane starorzecze rzeki Rudy z fragmentem lasu olszowego i rzadkimi gatunkami flory. Występują tam m.in. znajdujące się pod częściową ochroną gatunkową: czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), pierwiosnek wyniosły (Primula elatior) i pióropusznik strusi (Matteuccia struthiopteris) oraz żywiec gruczołowaty (Dentaria glandulosa). Jeżeli chodzi o ten ostatni gatunek, będący karpackim subendemitem, na terenie użytku znajduje się jedno z jego najbardziej na zachód wysuniętych stanowisk. Na obszarze „Starorzecza” ustalono zadanie ochrony czynnej polegające na utrzymaniu urządzeń wodnych w stanie technicznym pozwalającym na utrzymanie właściwego dla zbiorowisk łęgowych poziomu wód gruntowych.
Na obszarze Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich znajduje się obecnie 45 drzew uznanych za pomniki przyrody. Natomiast w granicach otuliny zlokalizowanych jest kolejnych 29 drzew również objętych tą formą ochrony przyrody. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują m.in.:
dąb szypułkowy „Cysters” rosnący w parku przy Pocysterskim Zespole Klasztorno-Pałacowym w Rudach, o wieku ok. 500 lat i obwodzie liczącym 7,50 m;
dąb szypułkowy „Sobieski” znajdujący się na terenie rezerwatu „Łężczok” w dzielnicy Markowice, w gminie Racibórz, nazwa pochodzi od lokalnej legendy, według której król Jan III Sobieski miał odpoczywać pod tym drzewem lub też zasadzić je podczas przemarszu wojsk na odsiecz Wiednia w 1683 r. (źródła nie są tutaj jednoznaczne);
„Grab Jankowicki” – ok. 300-letni grab pospolity w Rudzie Kozielskiej, rosnący w lesie przy ul. Raciborskiej prowadzącej do Jankowic, o obwodzie liczącym ponad 4 m (wiek tego drzewa jest prawdziwym fenomenem, gdyż przeciętnie graby dożywają ok. 150 lat);
lipa drobnolistna w Stanicy, w gminie Pilchowice, o obwodzie liczącym ponad 7 m;
dąb szypułkowy „Konrad” w Leszczynach, w gminie Czerwionka-Leszczyny, jego nazwa upamiętnia Konrada Bartelta „dobrego Pana na Leszczynach”;
lipa drobnolistna „Wiktoria” w Książenicach, która odrodziła się po jej podpaleniu w 2021 r.;
ponadstuletnie dęby szypułkowe w parku przy Pałacu w Baranowicach i jego okolicach, na terenie Miasta Żory.
Natomiast jeżeli chodzi o pomniki przyrody nieożywionej, to na terenie Parku są zlokalizowane dwa takie obiekty. Najbardziej znany jest „Głaz narzutowy im. Oskara Michalika”, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika – Paruszowca-Piasków, w dzielnicy Ligota-Ligocka Kuźnia. Jeżeli chodzi o rodzaj skały, to jest granitoid o teksturze gnejsowej. Jego wymiary to: obwód 760 cm, długość 285 cm i szerokość 180 cm. Natomiast wiek skały jest szacowany na ok. 180 tyś. lat. Został on uznany za pomnik przyrody w 1998 r. Nazwa upamiętnia jego odkrywcę – Oskara Michalika, który był przyrodnikiem pasjonatem z okolic Rybnika. Natomiast drugi głaz narzutowy – „Głaz Alojzego Damca”, ma obwód 550 cm i jest obecnie usytuowany na terenie Zespołu Szkół Nr 1 w gminie Czerwionka-Leszczyny. Upamiętnia on Kierownika wskazanej Szkoły w latach 1939 i 1945-1955.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich była również troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Ci propagujący idee pokory, posłuszeństwa i dyscypliny mnisi, oddający się - w myśl zawołania „Ora et labora” - bez reszty pracy i modlitwie, zakładając kolejne filiacje macierzystego klasztoru w Citeaux we Francji, dotarli do Rud w niespełna 150 lat od chwili powstania zgromadzenia. Konwent składający się zwyczajowo z dwunastu mnichów i opata przybył w 1258 r. z małopolskiego Jędrzejowa. Dokument fundacyjny klasztoru w Rudach wydał książę Władysław III Opolski (stąd pierwotna nazwa Rud – Władysławowo). Za sprawą niezwykłych zdolności organizatorskich oraz wiedzy, jaką posiadali bracia, klasztor w Rudach szybko stał się stolicą intelektualną i centrum życia gospodarczego Śląska.
Wiedzę zdobytą na uniwersytetach i w wyniku licznych kontaktów ze światem zachodnim cystersi wykorzystywali nie tylko dla celów oświatowych, ale także do tworzenia licznych wytworów kultury materialnej na zajmowanym przez opactwo obszarze. Już samo kształtowanie przestrzeni, w której żyli i poruszali się, było podporządkowane ściśle określonym regułom wyrażającym ascetyczną, prostą i uporządkowaną duchowość białych braci. Źródeł tej duchowości należy poszukiwać w tradycji augustiańskiej, opartej na wierze w matematyczne piękno i doskonałą harmonię w przyrodzie. Widoczną tego pamiątką jest częściowo zachowany do dziś układ dróg, promieniście rozchodzących się od klasztoru, przypominający sieć pajęczą, na którym dla lepszej orientacji budowano kapliczki jako swoiste drogowskazy. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest m.in. architektura kościoła w Rudach – Bazyliki Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z XIV w. W kościele tym znajdują się relikwie św. Walentego.
Przylegający do kościoła Zespół Klasztorno-Pałacowy stanowi kulturowe serce całego Parku Krajobrazowego. W jego skład, obok wspomnianego kościoła, wchodzą czworobok średniowiecznego klasztoru Cystersów z XIII w. oraz później dobudowane skrzydła barokowego pałacu opackiego. Po kasacji zakonu, od początku XIX w. do 1945 r. stanowił siedzibę książąt raciborskich. Zespół obejmuje również założenie parkowe o powierzchni ok. 100 ha z dwom stawami: Stawem Parkowym (Stawem Zamkowym) i Stawem Peickera. Kiedyś istniał także trzeci – Staw Szwajcarski, ale obecnie jest on zarośnięty. Właściwą formę park przybrał w połowie XIX w., którą okazał się być naturalistyczny park krajobrazowy w stylu angielskim. Charakteryzuje się występowaniem licznych gatunków roślin, w tym także tych podlegających ochronie – w aspekcie wiosennym kwitnie w nim śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis), a w maju czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), gatunki podlegające częściowej ochronie gatunkowej. Natomiast z wielu roślin introdukowanych przez książęcych ogrodników roślin można wskazać m.in. zwracające uwagę ogromne różaneczniki katawbijskie (różanecznik fioletowy, Rhododendron catawbiense).
Cystersi słynęli w średniowiecznej Europie ze swojej wiedzy i pomysłowości w dziedzinie gospodarczej. Prócz typowych zajęć związanych z gospodarką agrarną, takich jak: uprawa roli, hodowla, ogrodnictwo, sadownictwo, pszczelarstwo, gospodarka rybacka, produkcja wina, gorzelnictwo i piwowarstwo, mnisi zajmowali się także gospodarką leśną, prowadzili młyny, tkalnie. Jednak największy wkład wnieśli oni w rozwój na Śląsku przemysłu hutniczego i związanego z nim bezpośrednio górnictwa. Do dziś na terenie Parku widoczne są jeszcze pamiątki tejże działalności: hałdy poeksploatacyjne rud żelaza z XVIII-XIX w. w Smolnicy i Stanicy oraz pozostałości hut żelaza z XVI-XIX w. i kopalń rud żelaza z XVIII w. w Trachach.
Przez pewien okres czasu cystersi zajmowali się także produkcją potażu (związek chemiczny, zanieczyszczona postać węglanu potasu), który wówczas stanowił niezbędny składnik procesu wytapiania szkła. Jednak znamiennym jest fakt świadomego zaniechania jego produkcji ze względów ekologicznych. Mimo zdecydowanych nacisków ze strony świeckich władz pruskich, zakonnicy po zaobserwowaniu zanikania wszelkiej roślinności wokół zakładu produkującego potaż, stanowczo odmawiali realizacji zamówień na szkło argumentując, iż dobro przyszłych pokoleń jest ważniejsze od zysków czerpanych doraźnie.
Zapoczątkowany przez cystersów rozwój przemysłu na Śląsku nie zakończył się wraz z kasatą zakonu. Tradycje górnicze i hutnicze przejęli w XIX w. świeccy przemysłowcy. Świadectwem tego okresu są ruiny dawnej huty „Waleska” z wieżą z drugiej połowy XIX w. w Palowicach. Także tradycje gorzelnictwa były kontynuowane na terenie dzisiejszego Parku jeszcze długo po opuszczeniu klasztoru przez ostatniego mnicha. Świadczą o tym pochodzące z XIX w. budynek i komin gorzelni w Białym Dworze.
Prócz wspomnianych budowli związanych z kulturą przemysłową w obrębie Parku zachowały się (lub zostały przeniesione na jego teren) liczne zabytki architektury sakralnej.
Na szczególną uwagę zasługują drewniane kościoły:
Kościół w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r.;
Kościół w Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r.;
Kościół w Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r.;
Kościół w Palowicach p.w. Trójcy Przenajświętszej z XVI w. z wieżą z 1606 r.;
Kościół w Sierakowicach p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej z 1675 r.;
Kościół w Smolnicy p.w. św. Bartłomieja prawdopodobnie z 1600 r. lub 1603 r.;
Kościół w Wielopolu p.w. św. Katarzyny z 1534 r.
Z kolei najstarszymi murowanymi świątyniami usytuowanymi w Parku są:
przebudowany późno-gotycki kościół p.w. św. Jakuba w Sośnicowicach z końca XV w.;
kościół p.w. Jana Chrzciciela w Pilchowicach z 1780 r.;
klasycystyczny kościół p.w. św. Marcina w Stanicy z 1804 r.
W granicach Parku, znajdują się także bardzo liczne kapliczki. Najstarsza z nich znajdująca się w Lyskach i pochodzi jeszcze z okresu średniowiecza. Jest to wykonany z piaskowca krzyż pokutny. Znacznie młodsze, ale równie piękne są drewniane kapliczki z XIX w. w Sierakowicach, Szymocicach i Tworogu Małym. Na 1724 r. datowana jest kapliczka św. Jana Nepomucena znajdująca się nieopodal frontowej ściany kościoła i klasztoru w Rudach. Związana z nią legenda opowiada o tym, że wzrok świętego kieruje się na miejsce, gdzie rzekomo cystersi ukryli drogocenny skarb. Jeszcze jedną kaplicę ufundowano świętemu w Bargłówce. W barokowej kaplicy umieszczone są piękne ludowe rzeźby przedstawiające wspomnianego świętego i Matkę Bożą z Dzieciątkiem.
Na terenie Parku CKKRW istnieje także spora grupa godnych uwagi zabytków architektury świeckiej. Znaczącą część tej grupy stanowią dworki i pałace, z których warto wymienić chociażby:
dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej;
klasycystyczny dwór z pocz. XIX w. z parkiem w Palowicach;
przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach;
późnoklasycystyczny dwór z 1810 r. w Rudziczce;
rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach;
barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach;
neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej;
neobarokowy pałac z początków XIX w. w Woszczycach.
Szczególny urok, ze względu na architekturę i lokalizację na szczycie wzniesienia, posiada dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach. Został on wybudowany przez rodzinę książęcą Waldenburg Schillingsfurst, która po kasacie zakonu w 1810 r. przejęła całość dóbr pocysterskich.
Należy oczywiście również wspomnieć o zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”, wybudowanym w latach 1858-1861 z inicjatywy lekarza książęcego Juliusza Rogera, a w którym swoją siedzibę ma obecnie Ośrodek edukacyjny i Oddział Biura Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego w Rudach. Został on ufundowany przez parę książęcą z Rud – Księcia Wiktora von Hohenloche-Schillingfurst i jego żonę Emilię. Pierwotnie nosił on nazwę „Zakładu św. Karola”, wywodzącą się od imienia ojca księżnej Emilii – Carla Egona von Furstenberg. Budynek zaprojektował prawdopodobnie Juliusz Raschdorf-późniejszy profesor Królewskiej Wyższej Szkoły Technicznej w Berlinie i twórca Katedry w Berlinie. Obiekt zlokalizowany jest w sąsiedztwie Alei Husarii Polskiej w Rudach w pewnym oddaleniu od drogi i poprzedzony podjazdem. Od 1861 r. swoją siedzibę miał w nim klasztor Sióstr Franciszkanek – Siostry Zgromadzenia Pielęgniarek Trzeciej Reguły św. Franciszka sprawowały opiekę pielęgniarską oraz zarządzały przyległym do szpitala gospodarstwem (stąd też pochodzi jego nazwa w rejestrze zabytków – „Szpital Sióstr świętego Franciszka w Rudach”). Ostatecznie działalność szpitala została zakończona w 1972 r. Budynek zmienił przeznaczenie na magazyn pasz Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej Rudy, a następnie przez pewien czas znajdował się pod opiekę Hufca Związku Harcerstwa Polskiego „Tychy”.
W Rudach znajduje się również zabytkowa stacja Kolei Wąskotorowej z przełomu XIX i XX w., która jest jednym z najsłynniejszych zabytków techniki kolejowej w Polsce, działającym w ramach Szlaku Zabytków Techniki. Obiekt oferuje przejażdżki retro na trasach Rudy-Rybnik Stodoły-Rudy bądź Rudy-Stanica-Rudy, a także zwiedzanie zabytkowego taboru, będąc ważną atrakcją industrialną. Na terenie stacji zachowały się zabytkowe budynki, w tym ponad stuletnia hala lokomotywowni, a na torach postojowych gromadzone są unikatowe lokomotywy i wagony. Sukcesywnie są one naprawiane i przywraca do ruchu. Obecnie na szlaku spotkać można parowóz Las-49 czy spalinową lokomotywę Lxd2. Okazjonalnie na tory wyjeżdża też najstarszy na świecie jeżdżący elektrowóz wąskotorowy, wyprodukowany w 1896 r. przez firmę Siemens.
Z kolei jeżeli chodzi o zabytki niematerialne, można wskazać pieśni ludu śląskiego stanowią bezcenne, niematerialne dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska, będące wyrazem tożsamości, tradycji i historii regionu. Przekazywane z pokolenia na pokolenie, pielęgnowały polski język i kulturę w czasie niewoli, a także towarzyszyły ważnym wydarzeniom, w tym powstaniom śląskim. Stanowią one istotny element folkloru muzycznego, integrujący społeczność i będący źródłem wiedzy o dawnych zwyczajach. Pieśni te zostały zebrane z zbiorze „Pieśni Ludu Polskiego w Górnym Szląsku” przez wspomnianego już Juliusza Rogera, który poza tym, że był lekarzem, zajmował się również entomologią i etnografią.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km²2 (49 387,04 ha). Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km²2 (14 010,00 ha). Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lnat tych ziemuiach w połowie XIII w. działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była także ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego, ina obszajmujrze wschpodnwią część Koatlinyów: Rraciborskiejgo, gliwickiego, rybnickiego, mikołowskiego, pszczyńskiego oraz pdwółch miast nocnea fpragmenwach powiatyu: PłMiaskowyżuta Rybnik i Miasta Żory. Obejmuje on tereny 16 gmin – w całości teren gminy Kuźnia Raciborska i Nędza oraz w części gminy: Czerwionka-Leszczyny, Gaszowice, Jejkowice, Knurów, Kornowac, Lyski, Nędza, Orzegsze, Pilchowice, Racibórz, Sośnicowice, Suszec oraz Miasto Rybnik i Miasto Żory.
Pod względem fizycznogeograficznym Park jest położony w trzech prowincjach: Niż Środkowoeuropejski, Wyżyny Polskie i Karpaty Zachodnie z Podkarpaciem Zachodnim i Północnym, trzech podprowincjach: Wyżyna Śląsko Krakowska, Niziny Środkowoeuropejskie i Podkarpacie Północne, oraz w trzech makroregionach: Wyżyna Śląska, Nizina Śląska i Kotlina Oświęcimska. Natomiast jeżeli chodzi o mezoregiony, to zgodnie ze zmodyfikowaną i uszczegółowioną w 2018 r. regionalizacją fizycznogeograficzną Jerzego Kondrackiego większość jego terytorium przypada na północną część Płaskowyżu Rybnickiego, ale poza tym zajmuje on także północną część Bramy Raciborskiej, południową część Kotliny Raciborskiej i południową część Obniżenia Bojszowa, a także zachodni fragment Wyżyny Katowickiej oraz zachodni fragment Równiny Pszczyńskiej.
Budowa geologiczna i rzeźba terenu
Teren Parku posiada interesującą rzeźbę, na którą składają się wysoczyzny polodowcowe, kemy i pagórki morenowe oraz doliny rzeczne z odcinkami współczesnych koryt meandrowych. Unikatowym zjawiskiem jest kilkanaście typów wydm, zawierających warstewki żwirowe, dokumentujące wiejące w przeszłości huraganowe wiatry. W południowej części występują wody mineralne - solanki i wody siarczanowe.
Pod względem tektonicznym badany obszar jest położony w obrębie zachodniej części zapadliska przedkarpackiego oraz wschodniej części monokliny przedsudeckiej. Obszar ten znajduje się w strefie subsydencji związanej z alpejskimi ruchami górotwórczymi.
Wody
ObszaTeren Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompołzycje Krajobrazowe Rud Wielkich zajmuje dorzecze dwóch dużych rzek, które uchondzą do Odry: Rudy oraz Bierawki. Jedynie część zachodnia parku znajduje stię w bezpobśrębedniej zlewni samej rzeki Odry. Na terenie Parku występuje bardzo gęsta sieć rzek i cieków wodnych. Najważniejsze są doliny trzech największych rzek: Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w tym ich najbardziej naturalne odcinki – w przypadku Rudy są to odcinki pomiędzy Stodołami i Rudami oraz pomiędzy Rudą Kozielską a Kuźnią Raciborską, natomiast w przypadku Bierawki – jej odcinek pomiędzy Trachami a Tworogiem Małym, a także naturalnie meandrujący odcinek rzeki Suminy pomię.dzy Obfmitejscowościami Sumina i Górki Śląskie. Nie można jednak zapominać o wód,szelkich mniejszych ciekach zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tymak idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fbogatych pod kątem przyrodniczym jak chociażby przykładowo potok Raczok i potok z Przegędzy, gdzie występuje jedyna na terenie Parku stabilna populacja raka szlachetnego (Astacus astacus), a nawet tych, które nie posiadają własnych hydronimów. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają też zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Na wschód od miejscowości Bargłówka, w gminie Kuźnia Raciborska, w lesie Biadacz, zlokalizowana jest misa dawnego, jedynego na terenie Parku, naturalnego jeziora śródleśnego, którą od północy i południa otaczają ramiona okazałych wydm parabolicznych, porośniętych przez bór mieszany świeży. Jezioro nazywane Stawiskiem Milejowiec (obecnie Malejowiec) miało długość 200 m, szerokość 100 m, a jego głębokość wynosiła zaledwie ok. 1 m. Prawdopodobnie pierwotnie było ono głębsze, jednakże zdecydowano się obniżyć w nim lustro wody, aby wykorzystać namuły organiczne jego dna pod uprawy. Obecnie w wyrobisku pozostałym po wydobyciu torfu istnieje niewielki staw o powierzchni ok. 0,4 ha. Powierzchnia zbiornika waha się od pełnego pokrycia wodą, do niemal całkowitego zaniku w okresach suchych, w których to staw przybiera postać bagna.
Pozostałe zbiorniki wodne na terenie Parku mają różnorodny charakter oraz genezę powstania. Występują tu: stawy, w tym przede wszystkim stawy hodowlane, sztuczne zbiorniki wodne, w tym zbiorniki zaporowe (Zbiorniki Gzel, Pniowiec i Grabownia), zbiorniki przeciwpożarowe i zbiorniki retencyjne, starorzecza, drobne oczka wodne, zbiorniki powstałe w wyniku osiadań górniczych, zbiorniki powstałe w gliniankach, piaskowniach i żwirowniach, a także rozlewiska bobrowe.
W bezpośrednim sąsiedztwie Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich zlokalizowany jest też zbiornik zaporowy – Jezioro Rybnickie, które powstało w 1971 r. w celu chłodzenia bloków energetycznych Elektrowni Rybnik. Początkowo zbiornik ten znajdował się w granicach Parku, jednakże ostatecznie znalazł się on poza nim na mocy rozporządzenia Nr 37/2000 Wojewody Śląskiego z dnia 28 września 2000 r., w którym uznano, że skoro parki krajobrazowe tworzy się ze względu na ochronę wartości przyrodniczych, historycznych i kulturowych, to utrzymywanie w granicach obszarów objętych tą formą ochrony przyrody obiektów przemysłowych jest nieuzasadnione zarówno ze względu na funkcjonowanie systemu przyrodniczego parku oraz terenów przyległych, jak i możliwości wdrażania i egzekwowania zasad ochrony przyrody i krajobrazu. Pomimo jednak jego wyłączenia z obszaru Parku, pozostaje on nadal niezwykle ważny dla gospodarowania wodami, a w szczególności oddziałuje on na własności rzeki Rudy, pełniącej rolę jego głównej osi hydrograficznej.
Ponadto obraz środowiska wodnego Parku uzupełniają liczne mokradła, np. liczne obszary o podłożu bagiennym tworzące mszary na terenie Parku Przypałacowego w Rudach oraz rozsiane po całym obszarze parku krajobrazowego źródliska i torfowiska. Jeżeli chodzi o torfowiska, to najważniejszy tego typu obiekt znajduje się na granicy miejscowości Sumina i Zwonowice, w gminie Lyski, w pobliżu kompleksu stawów Bączkowiec. Z rzadkich gatunków flory występuje tam m.in. znajdująca się pod ścisłą ochroną gatunkową rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia). Obszar ten stanowi miejsce życia i rozrodu wielu gatunków płazów, m.in. ropuchy szarej (Bufo bufo) i żaby trawnej (Rana temporaria). Natomiast jako przykład strefy źródliskowej można wskazać źródlisko „Lasoki” na terenie uroczyska „Głębokie Doły”, w gminie Czerwionka-Leszczyny.
Z ważniejszych źródeł na terenie Parku można wymienić:
źródło „Dobro Woda” w miejscowości Przegędza, w gminie Czerwionka Leszczyny;
„Święte Źródło” w miejscowości Szczejkowice, w gminie Czerwionka Leszczyny;
źródło „Hugo Quelle” w miejscowości Ruda Kozielska, w gminie Kuźnia Raciborska, zlokalizowane w okolicach Góry Schlossberg;
„Źródło Katarzyny” w miejscowości Rudy, w gminie Kuźnia Raciborska, znajdujące się w pobliżu Uroczyska Hubertus;
„Zimny Sztok” w miejscowości Bargłówka, w gminie Kuźnia Raciborska.
Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczynia się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie – występowania wielu cennych gatunków flory i fauny.
Na obszarze Parku znajdują się dwa Główne Zbiorniki Wód Podziemnych: w północno-zachodniej części Niecka kędzierzyńsko-głubczycka oraz niewielki fragment Zbiornika Rybnik w części centralno-południowej.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich wynosi około 57 %. DLasy iglaste stanowią ponad 39 % terenu Parku. Wśród nich dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. WykZnaz objduj�ce si� na drugim miejscu w rankingu terenów leśnych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku oblasy mieszane zajmują około 13,5 % jego powierzchni, a wsięc o póonad połcześowę mniej 47niż lasy iglaste. Najgorzej zaś przedstawia się sytunkacja lasów (m.in. skrzyp olbrzymi, d��ugosz królewski, pióropusznik strusi, salwinciastych, gdyż płokrywająca,bagno zwyczajne,wawrzynek wialczełyko, dwierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wkodny, liczydło górskie4,5% lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały)ego obszaru tego parku krajobrazowego.
Warto wspomnieć, że 26 września 1992 r., a więc jeszcze przed utworzeniem Parku, od iskier hamującego pociągu rozpoczął się największy w powojennej historii Polski pożar lasu, który objął łącznie 9062 jego hektarów w Nadleśnictwach Rudy Raciborskie, Kędzierzyn oraz Rudziniec. W Nadleśnictwie Rudy Raciborskie pochłonął 4480 ha lasu. W wyniku pożaru powstały trudne do oszacowania straty w ekosystemie leśnym, zwłaszcza zniszczenie gleb leśnych. Całość pożarzyska odnowiono w ciągu 6 lat. Na jego zalesienie zużyto 60 mln sadzonek drzew i krzewów, ale w procesie tym wykorzystano także powstałe samorzutnie odnowienie naturalne modrzewia, brzozy i sosny. Ponadto, aby zapobiec pożarom w przyszłości na terenie tych Nadleśnictw zmodernizowano zintegrowany system ochrony przeciwpożarowej lasów, co obejmowało m.in. utworzenie systemu pasów przeciwpożarowych, wymianę przestarzałych dostrzegalni na nowoczesne obiekty systemu obserwacji czy też wybudowanie punktów czerpania wody z możliwością poboru wody przez śmigłowiec.
Wykaz roślin naczyniowych Parku objętych ochroną ścisłą obejmuje obecnie 17 gatunków. Są to: długosz królewski (Osmunda regalis), salwinia pływająca (Salvinia natans), wierzba borówkolistna (Salix myrtilloides), kosaciec syberyjski (Iris sibirica), kotewka orzech wodny (Trapa natans), lilia złotogłów (Lilium martagon), mieczyk dachówkowaty (Gladiolus imbricatus), rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia), widłaczek (widłak) torfowy (Lycopodiella inundata), nasięźrzał pospolity (Ophioglossum vulgatum), cieszynianka wiosenna (Hacquetia epipactis), jezierza mniejsza (Najas minor), pływacz drobny (Utricularia minor), włosienicznik Baudota (Batrachium baudotii) oraz storczykowate: kruszczyk błotny (Epipactis palustris), kruszczyk połabski (Epipactis albensis), kruszczyk siny (Epipactis purpurata).
Następne 30 gatunków podlega ochronie częściowej. Należą do nich: pióropusznik strusi (Matteuccia struthiopteris), bagno zwyczajne (Rhododendron tomentosum), wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum), cebulica dwulistna (Scilla bifolia), zerwa kulista (Phyteuma orbiculare), centuria pospolita (Centaurium erythraea), ciemiężyca zielona (Veratrum lobelianum), widłak goździsty (Lycopodium clavatum), widłak jałowcowaty (Lycopodium annotinum), podrzeń żebrowiec (Blechnum spicant), dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis), gnidosz rozesłany (Pedicularis sylvatica), nadwodnik sześciopręcikowy (Elatine hexandra), nadwodnik trójpręcikowy (Elatine triandra), obrazki alpejskie (Arum alpinum), rukiew wodna (Nasturtium officinale), śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis), włosienicznik rzeczny (Batrachium fluitans), włosienicznik skąpopręcikowy (Batrachium trichophyllum), zimowit jesienny (Colchicum autumnale), bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata), czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), grzybienie białe (Nymphaea alba), pierwiosnek wyniosły (Primula elatior), wilżyna ciernista (Ononis spinosa) oraz storczykowate: kukułka szerokolistna (Dactylorhiza majalis), podkolan biały (Platanthera bifolia), kruszczyk rdzawoczerwony (Epipactis atrorubens), kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine), listera jajowata (Listera ovata).
Świat zwierząt
Do Faunya kręgowców ParkuK CKKRW liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Pparku krajobrazowego przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta (Triturus cristatus), hełmiatka (Netta rufina), bąk (Botaurus stellaris), bączek (Ixobrychus minutus), bielik (Haliaeetus albicilla), zielonka (Porzana parva), podróżniczek (Luscinia svecica) i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek (Nyctalus leisleri).
Na Zalewie Gzel w Rybniku istnieje od 2016 r. stabilna, liczna kolonia rybitwy rzecznej (Sterna hirundo) na sztucznej platformie podgniazdowej. Zgodnie z załącznikiem nr 1 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt jest to gatunek objęty ochroną ścisłą, który wymaga ochrony czynnej. Ponadto znajduje się on również na „Czerwonej Liście Kręgowców Górnego Śląska” oraz został wymieniony w załączniku I do dyrektywy PE i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie dzikiego ptactwa, który zawiera listę gatunków ptaków podlegających specjalnym środkom ochrony dotyczącym ich naturalnego siedliska w celu zapewnienia im przetrwania oraz reprodukcji na obszarze ich występowania. Jednym z głównych zagrożeń dla rybitwy rzecznej jest bowiem utrata jej siedlisk lęgowych w wyniku zmian reżimu hydrologicznego rzek. Platforma na Zalewie Gzel powstała w ramach projektu „Ochrona wartości przyrodniczych obszarów wodno-błotnych oraz poprawa warunków lęgowych dla rybitwy rzecznej”, współfinansowanego ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Była to wówczas pierwsza w Polsce tego typu pływająca platforma podgniazdowa dla ptaków wykonana z betonu hydrotechnicznego, czyli materiału zapewniającego jej trwałość, niezatapialność oraz odporność na czynniki zewnętrzne co najmniej przez kilkadziesiąt lat. Corocznie platformę zasiedla około 30-40 par lęgowych rybitwy rzecznej. W wyniku przeprowadzonych działań w latach 2017-2025 zinwentaryzowano i zaobrączkowano w sumie 702 pisklęta rybitwy rzecznej.
Na obszarze Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich znajduje się także ponad 50 gniazd bociana białego (Ciconia ciconia). Liczba młodych osiągających zdolność do lotu co roku oscyluje w granicach od 30 do ponad 50 osobników.
Jednym z wyjątkowych gatunków zwierząt, występujących na obszarze Parku jest także rak szlachetny (Astacus astacus), nasz rodzimy bezkręgowiec znajdujący się pod ścisłą ochroną gatunkową. Jego jedyna stabilna populacja występuje w Potoku z Przegędzy, który przepływa przez gminę Czerwionak-Leszczyny i Miasto Rybnik.
.
Formy ochrony przyrody
NajbJeżeli chogatsdzi o formym ochrony przyrody o charakterze obszarowym, to niczoa terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach RaciboKrza, będący jobrazowecngo Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rudy Wielkich istnymieją: 1 rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczyrzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnegoy, 1 oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parkuz istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Rezerwat przyrody „Łężczok” powstał na mocy zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 23 stycznia 1957 r., a więc jeszcze przed powstaniem samego parku krajobrazowego. Jest to rezerwat wodny położony na terenie miasta Racibórz i gminy Nędza, a jego obecna powierzchnia wynosi 477,38 ha. Kwalifikuje się on jako jeden z rodzajów obszarów wodno-błotnych, których ochronę przewidziano w ramach Konwencji Ramsarskiej. Został on ustanowiony, aby zachować kompleks leśno-stawowy, który obejmuje zespoły wielogatunkowe lasu łęgowego, aleje pomnikowych drzew, starorzecza rzeki Odry ze stanowiskami chronionych i rzadkich gatunków flory, zwłaszcza kotewki orzecha wodnego (Trapa natans) oraz w celu zabezpieczenia miejsc lęgowych awifauny. Głównym elementem determinującym funkcjonowanie ekosystemu rezerwatu jest woda w odpowiedniej ilości i jakości. W części środkowej znajduje się siedem dużych stawów hodowlanych: Salm Duży, Salm Mały, Babiczak Północny, Babiczak Południowy, Tatusiak, Grabowiec i Brzeziniak. Jednym zaś z zasilających je cieków wodnych jest struga Łęgoń. Flora rezerwatu obejmuje ponad 500 gatunków roślin naczyniowych, w tym około 70 gatunków drzew i krzewów. Poza wspomnianą już kotewką orzechem wodnym podlegającą ochronie ścisłej czynnej, można tutaj wymienić: salwinię pływającą (Salvinia natans), kłokoczkę południową (Staphylea pinnata) podlegające ochronie ścisłej, czy też grzybienie białe (Nymphaea alba) i czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum) podlegające ochronie częściowej. W aspekcie wiosennym, w leśnej części rezerwatu, pojawiają się zawilec gajowy (Anemone nemorosa), będący wskaźnikiem starych lasów, miodunka ćma (Pulmonaria obscura) oraz kokorycz pełna (Corydalis solida), natomiast od lipca do września na groblach pomiędzy stawami powszechnie kwitnie pszeniec gajowy (Melampyrum nemorosum), który jest pasożytem innych roslin. Poza tym na obszarze „Łężczoka” występuje również wiele gatunków mszaków i ponad 30 gatunków grzybów. Natomiast jeżeli chodzi o faunę, stwierdzono tam występowanie ponad 190 gatunków ptaków. Są to m.in.: gęś gęgawa (Anser anser), bąk (Botaurus stellaris), podgorzałka (Aythya nyroca), hełmiatka (Netta rufina), łyska (Fulica atra), kokoszka zwyczajna (Gallinula chloropus), czernica (Aythya fuligula). Przylatuje tam również bielik (Haliaeetus albicilla). Natomiast jeżeli chodzi o aleje pomnikowych drzew, należy wspomnieć o odcinku Alei Husarii Polskiej znajdującej się na obszarze rezerwatu i w jego najbliżej okolicy, a stanowiącej część Szlaku Husarii Polskiej. Usytuowanie wchodzących w jej skład drzew na groblach, zwłaszcza tych rozdzielających stawy, sprawia, że pełnią one podobną rolę jak pasy wiatrochronne na dużych przestrzeniach, współkształtując mikroklimat tego terenu. Ponadto właściwie uformowane aleje z przestrzenią prawidłowo wypełnioną krzewami oraz podrostami drzew stanowią doskonałą niszę ekologiczną dla licznych gatunków roślin, grzybów i zwierząt. Jeżeli chodzi o skład gatunkowy wiekowego drzewostanu, to Aleję Husarii Polskiej na tym odcinku tworzą przede wszystkim: dęby szypułkowe (Quercus robur), dęby bezszypułkowe (Quercus petraea), lipy drobnolistne (Tilia cordata), buki zwyczajne (Fagus sylvatica) oraz olchy czarne(Alnus glutinosa).
Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na podstawie dyrektywy siedliskowej uznano go bowiem za obszar mający znaczenie dla Wspólnoty o nazwie „Stawy Łężczok” i kodzie PLH240010439, który obejmuje w znaczącej większości właśnie obszar rezerwatu. Wyznaczono go w szczególności dla ochrony takich siedlisk jak eutroficzne zbiorniki wodne i starorzecza, lasy łęgowe oraz nadrzeczne zarośla wierzbowe.
Poza rezerwatem „Łężczok” niezwykle cennym obszarem pod względem przyrodniczym jest teren Uroczyska „Głębokie Doły”, gdzie obecnie planowane jest utworzenie rezerwatu przyrody o powierzchni ok. 189,7 ha. Uroczysko położone jest w granicach Miasta Rybnik i gminy Czerwionka-Leszczyny (pomiędzy Golejowem, Ochojcem a Książenicami). Celem ochrony w proponowanym rezerwacie jest ochrona i zachowanie ekosystemu leśnego lasów liściastych z dominacją kwaśnej buczyny niżowej i płatu żyznej buczyny sudeckiej wraz z rzadkimi gatunkami roślin i zwierząt oraz urozmaiconą rzeźbą terenu. Nazwa uroczyska wywodzi się od licznie występujących na jego obszarze dolinek, parowów i wądołów. Szczególnie wartościowe przyrodniczo są znajdujące się tam starodrzewy bukowe, stanowiące pamiątkę po dawnej Puszczy Śląskiej. Obszar Głębokich Dołów jest bardzo bogaty pod względem florystycznym. Na jego obszarze stwierdzono występowanie kilkuset gatunków roślin naczyniowych. Powszechne są gatunki uznawane za wskaźniki starych lasów, takie jak zawilec gajowy (Anemone nemorosa), czworolist pospolity (Paris quadrifolia), czerniec gronkowy (Actaea spicata) czy kokoryczka wielokwiatowa (Polygonatum multiflorum). Obok tych „pospolitych” gatunków, znajdują się tam również rośliny chronione, którymi są m.in.: pokrzyk wilcza-jagoda (Atropa belladonna), wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum), centuria pospolita (Centaurium erythraea) objęte ochroną częściową oraz kruszczyk siny (Epipactis purpurata) i lilia złotogłów (Lilium martagon) podlegające ochronie ścisłej. Jako najbardziej charakterystyczne dla runa lasów uroczyska i jego okolic wskazuje się żywce – występują tutaj aż 3 ich gatunki: żywiec dziewięciolistny (Cardamine enneaphyllos), żywiec cebulkowy (Cardamine bulbifera) i żywiec gruczołowaty (Cardamine glanduligera). Ponadto zachowały się na tym obszarze również rośliny górskie, których miejscowe, oddalone od gór stanowiska stanowią relikt okresu zlodowaceń. Należą do nich m.in. lepiężnik biały (Petasites albus), przetacznik górski (Veronica montana) i tojeść gajowa (Lysimachia nemorum). Brioflora tego terenu również jest bardzo bogata, gdyż liczy 11 gatunków wątrobowców oraz 60 gatunków mchów, z czego szczególnie cennych jest 5 gatunków rzadkich i ginących w skali całej Wyżyny Śląskiej. Jeden z nich, Dicranodontium denudatum, na Wyżynie Śląskiej nie występuje w żadnym innym miejscu.
Jako ciekawostkę można podać informację, że na obecnym obszarze PK CKKRW istniał także w latach 1959-1974 rezerwat przyrody o nazwie „Rezerwat Kotewki w Paruszowcu”, który był rezerwatem roślinności wodnej w Paruszowcu koło Rybnika. Stanowił go staw o powierzchni 14,75 ha, należący do Rybnickiej Fabryki Wyrobów Metalowych w Rybniku. Został on utworzony w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych jedynego wówczas stanowiska na ziemiach polskich orzecha wodnego karynckiego. Niestety silne zamulenie dna stawu popiołami i późniejsze jego oczyszczanie w latach 70. XX w. doprowadziło do całkowitego wyniszczenia tej rzadkiej rośliny.
Użytki ekologiczne na obszarze Parku:
„Kencerz” – został ustanowiony rozporządzeniem Nr 80/08 Wojewody Śląskiego z dnia 24 listopada 2008 r. i obejmuje obszar 52,7 ha, położony w gminach Rybnik, Czerwionka-Leszczyny oraz Żory. Teren użytku obejmuje podmokłe łąki, torfowiska niskie i przejściowe oraz turzycowiska wzdłuż rzeki Rudy. Jako szczególny cel powołania tej formy ochrony wskazano zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych wskazanych powyżej ekosystemów hydrogenicznych ze stanowiskami regionalnie rzadkich i ustępujących gatunków roślin i zwierząt. Znajdują się tam rzadkie mchy i objęte ochroną gatunki roślin naczyniowych, spośród których można wymienić m.in. rosiczkę okrągłolistną (Drosera rotundifolia) oraz storczyki: kruszczyk błotny (Epipactis palustris), kruszczyk rdzawoczerwony (Epipactis atrorubens), kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine) i kukułkę szerokolistną (Dactylorhiza majalis), a także centurię pospolitą (Centaurium erythraea) i widłaka goździstego (Lycopodium clavatum). Ponadto występuje tam także dość częsta w Polsce na całym niżu żurawina błotna (Vaccinium oxycoccos). Poza tym użytek ten stanowi miejsce lęgów, żerowania i odpoczynku rzadkich bądź zagrożonych gatunków ptaków, takich jak derkacz (Crex crex), wodnik (Rallus aquaticus), żuraw (Grus grus), bekasik (Lymnocryptes minimus), gąsiorek (Lanius collurio), podróżniczek (Luscinia svecica), remiz (Remiz pendulinus), bielik (Haliaeetus albicilla), jastrząb (Accipiter gentilis) czy rybołów (Pandion haliaetus).
„Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy” – została uznana za użytek ekologiczny rozporządzeniem Nr 44/04 Wojewody Śląskiego z dnia 16 lipca 2004 r. Jak wskazuje już sama nazwa, jest ona położona w gminie Nędza, a jej powierzchnia wynosi 1,2 ha. Stanowi ona własność prywatną. Łąki trzęślicowe zaliczane są do łąk jednokośnych. Mają one niską wartość paszową, ale wysoką rangę ze względu na specyficzny typ ekosystemu i rzadką florę. Zbiorowiska te tworzą ważne miejsca gniazdowania i żerowania ptaków oraz w znaczący sposób przyczyniają się do wzrostu retencji wodnej. Tradycyjne użytkowanie polega głównie na koszeniu raz w roku lub rzadziej, niekiedy połączonym z ekstensywnym wypasem. Na obszarze „Łąki trzęślicowej w Małej Nędzy” występują m.in. rzadki i narażony na wyginięcie kosaciec syberyjski (Iris sibirica), mieczyk dachówkowaty (Gladiolus imbricatus), zerwa kulista (Phyteuma orbiculare) oraz zimowit jesienny (Colchicum autumnale). Z łąką trzęślicową związany jest również rzadki gatunek motyla – modraszek nausitous (Phengaris nausithous).
„Meandry rzeki Rudy” – użytek ten został on ustanowiony rozporządzeniem Nr 50/08 Wojewody Śląskiego z dnia 25 lipca 2008 r. w gminie Rybnik, pomiędzy Stodołami a Paprocią, jego powierzchnia wynosi 38,34 ha. Jako szczególny cel ochrony, uzasadniający powołanie tej formy ochrony przyrody, wskazano zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych naturalnie meandrującego odcinka rzeki Rudy ze stanowiskami regionalnie rzadkich i ustępujących gatunków roślin i zwierząt. W przypadku tego użytku ochronie podlegają więc przede wszystkim wartości związane z działalnością wód płynących: terasy rzeczne, starorzecza oraz unikalne, współczesne koryto meandrowe rzeki odsłaniające osady różnego wieku, jednakże teren ten jest również dodatkowo zróżnicowany siedliskowo i stanowi korytarz ekologiczny łączący ważne przyrodniczo obszary. Na obszarze tego użytku znajduje się m.in. stanowisko chrząszcza zgniotka cynobrowego (Cucujus cinnaberinus), objętego ścisłą ochroną gatunkową.
„Starorzecze przy Klasztorze w Rudach Wielkich” – to użytek o powierzchni wynoszącej obecnie 2,11 ha, ustanowiony rozporządzeniem Nr 2/08 Wojewody Śląskiego z dnia 30 stycznia 2008 r. na terenie gminy Kuźnia Raciborska. Szczególnym celem ochrony tej formy ochrony jest zachowanie ze względów przyrodniczych, naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych ekosystemów hydrogenicznych ze stanowiskami regionalnie rzadkich i ustępujących gatunków roślin. Teren objęty ochroną to zachowane starorzecze rzeki Rudy z fragmentem lasu olszowego i rzadkimi gatunkami flory. Występują tam m.in. znajdujące się pod częściową ochroną gatunkową: czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), pierwiosnek wyniosły (Primula elatior) i pióropusznik strusi (Matteuccia struthiopteris) oraz żywiec gruczołowaty (Dentaria glandulosa). Jeżeli chodzi o ten ostatni gatunek, będący karpackim subendemitem, na terenie użytku znajduje się jedno z jego najbardziej na zachód wysuniętych stanowisk. Na obszarze „Starorzecza” ustalono zadanie ochrony czynnej polegające na utrzymaniu urządzeń wodnych w stanie technicznym pozwalającym na utrzymanie właściwego dla zbiorowisk łęgowych poziomu wód gruntowych.
Na obszarze Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich znajduje się obecnie 45 drzew uznanych za pomniki przyrody. Natomiast w granicach otuliny zlokalizowanych jest kolejnych 29 drzew również objętych tą formą ochrony przyrody. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują m.in.:
dąb szypułkowy „Cysters” rosnący w parku przy Pocysterskim Zespole Klasztorno-Pałacowym w Rudach, o wieku ok. 500 lat i obwodzie liczącym 7,50 m;
dąb szypułkowy „Sobieski” znajdujący się na terenie rezerwatu „Łężczok” w dzielnicy Markowice, w gminie Racibórz, nazwa pochodzi od lokalnej legendy, według której król Jan III Sobieski miał odpoczywać pod tym drzewem lub też zasadzić je podczas przemarszu wojsk na odsiecz Wiednia w 1683 r. (źródła nie są tutaj jednoznaczne);
„Grab Jankowicki” – ok. 300-letni grab pospolity w Rudzie Kozielskiej, rosnący w lesie przy ul. Raciborskiej prowadzącej do Jankowic, o obwodzie liczącym ponad 4 m (wiek tego drzewa jest prawdziwym fenomenem, gdyż przeciętnie graby dożywają ok. 150 lat);
lipa drobnolistna w Stanicy, w gminie Pilchowice, o obwodzie liczącym ponad 7 m;
dąb szypułkowy „Konrad” w Leszczynach, w gminie Czerwionka-Leszczyny, jego nazwa upamiętnia Konrada Bartelta „dobrego Pana na Leszczynach”;
lipa drobnolistna „Wiktoria” w Książenicach, która odrodziła się po jej podpaleniu w 2021 r.;
ponadstuletnie dęby szypułkowe w parku przy Pałacu w Baranowicach i jego okolicach, na terenie Miasta Żory.
Natomiast jeżeli chodzi o pomniki przyrody nieożywionej, to na terenie Parku są zlokalizowane dwa takie obiekty. Najbardziej znany jest „Głaz narzutowy im. Oskara Michalika”, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika – Paruszowca-Piasków, w dzielnicy Ligota-Ligocka Kuźnia. Jeżeli chodzi o rodzaj skały, to jest granitoid o teksturze gnejsowej. Jego wymiary to: obwód 760 cm, długość 285 cm i szerokość 180 cm. Natomiast wiek skały jest szacowany na ok. 180 tyś. lat. Został on uznany za pomnik przyrody w 1998 r. Nazwa upamiętnia jego odkrywcę – Oskara Michalika, który był przyrodnikiem pasjonatem z okolic Rybnika. Natomiast drugi głaz narzutowy – „Głaz Alojzego Damca”, ma obwód 550 cm i jest obecnie usytuowany na terenie Zespołu Szkół Nr 1 w gminie Czerwionka-Leszczyny. Upamiętnia on Kierownika wskazanej Szkoły w latach 1939 i 1945-1955.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich była również troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Ci propagujący idee pokory, posłuszeństwa i dyscypliny mnisi, oddający się - w myśl zawołania „Ora et labora” - bez reszty pracy i modlitwie, zakładając kolejne filiacje macierzystego klasztoru w Citeaux we Francji, dotarli do Rud w niespełna 150 lat od chwili powstania zgromadzenia. Konwent składający się zwyczajowo z dwunastu mnichów i opata przybył w 1258 r. z małopolskiego Jędrzejowa. Dokument fundacyjny klasztoru w Rudach wydał książę Władysław III Opolski (stąd pierwotna nazwa Rud – Władysławowo). Za sprawą niezwykłych zdolności organizatorskich oraz wiedzy, jaką posiadali bracia, klasztor w Rudach szybko stał się stolicą intelektualną i centrum życia gospodarczego Śląska.
Wiedzę zdobytą na uniwersytetach i w wyniku licznych kontaktów ze światem zachodnim cystersi wykorzystywali nie tylko dla celów oświatowych, ale także do tworzenia licznych wytworów kultury materialnej na zajmowanym przez opactwo obszarze. Już samo kształtowanie przestrzeni, w której żyli i poruszali się, było podporządkowane ściśle określonym regułom wyrażającym ascetyczną, prostą i uporządkowaną duchowość białych braci. Źródeł tej duchowości należy poszukiwać w tradycji augustiańskiej, opartej na wierze w matematyczne piękno i doskonałą harmonię w przyrodzie. Widoczną tego pamiątką jest częściowo zachowany do dziś układ dróg, promieniście rozchodzących się od klasztoru, przypominający sieć pajęczą, na którym dla lepszej orientacji budowano kapliczki jako swoiste drogowskazy. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest m.in. architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach – Bazyliki Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z XIV w. W kościele tym znajdują się relikwie św. Walentego.
Przylegający do kościoła Zespół Klasztorno-Pałacowy stanowi kulturowe serce całego Parku Krajobrazowego. W jego skład, obok wspomnianego kościoła, wchodzą czworobok średniowiecznego klasztoru Cystersów z XIII w. oraz później dobudowane skrzydła barokowego pałacu opackiego. Po kasacji zakonu, od początku XIX w. do 1945 r. stanowił siedzibę książąt raciborskich. Zespół obejmuje również założenie parkowe o powierzchni ok. 100 ha z dwom stawami: Stawem Parkowym (Stawem Zamkowym) i Stawem Peickera. Kiedyś istniał także trzeci – Staw Szwajcarski, ale obecnie jest on zarośnięty. Właściwą formę park przybrał w połowie XIX w., którą okazał się być naturalistyczny park krajobrazowy w stylu angielskim. Charakteryzuje się występowaniem licznych gatunków roślin, w tym także tych podlegających ochronie – w aspekcie wiosennym kwitnie w nim śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis), a w maju czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), gatunki podlegające częściowej ochronie gatunkowej. Natomiast z wielu roślin introdukowanych przez książęcych ogrodników roślin można wskazać m.in. zwracające uwagę ogromne różaneczniki katawbijskie (różanecznik fioletowy, Rhododendron catawbiense).
Cystersi słynęli w średniowiecznej Europie ze swojej wiedzy i pomysłowości w dziedzinie gospodarczej. Prócz typowych zajęć związanych z gospodarką agrarną, takich jak: uprawa roli, hodowla, ogrodnictwo, sadownictwo, pszczelarstwo, gospodarka rybacka, produkcja wina, gorzelnictwo i piwowarstwo, mnisi zajmowali się także gospodarką leśną, prowadzili młyny, tkalnie. Jednak największy wkład wnieśli oni w rozwój na Śląsku przemysłu hutniczego i związanego z nim bezpośrednio górnictwa. Do dziś na terenie Parku widoczne są jeszcze pamiątki tejże działalności: hałdy poeksploatacyjne rud żelaza z XVIII-XIX w. w Smolnicy i Stanicy oraz pozostałości hut żelaza z XVI-XIX w. i kopalń rud żelaza z XVIII w. w Trachach.
Przez pewien okres czasu cystersi zajmowali się także produkcją potażu (związek chemiczny, zanieczyszczona postać węglanu potasu), który wówczas stanowił niezbędny składnik procesu wytapiania szkła. Jednak znamiennym jest fakt świadomego zaniechania jego produkcji ze względów ekologicznych. Mimo zdecydowanych nacisków ze strony świeckich władz pruskich, zakonnicy po zaobserwowaniu zanikania wszelkiej roślinności wokół zakładu produkującego potaż, stanowczo odmawiali realizacji zamówień na szkło argumentując, iż dobro przyszłych pokoleń jest ważniejsze od zysków czerpanych doraźnie.
Zapoczątkowany przez cystersów rozwój przemysłu na Śląsku nie zakończył się wraz z Okasatą zakonu. Tradycje górnicze i hutnicze przejęli w XIX w. świeccy przemysłowcy. Świadkiectwem Etego okresu są ruiny dawnej huty „Waleska” z wieżą z drugiej połowy XIX w. w Palowicach. Także tradycje gorzelnictwa były kontynuowane na terenie dzisiejszego Parku jeszcze długo po opuszczeniu klasztoru przez ostatniego mnicha. Świadczą o tym pochodzące 1999z XIX w. budynek i komin gorzelni w Białym Dworze.
Prócz wspomnianych budowli związanych z kulturą przemysłową w obrębie Parku miezachowa��ciy się w zabytkowym budynku zwanym „Szpita(likiemub Rogera”. Do pozostałych, przaeniesługującychione na uwajegęo teren) liczne zabytkówi architektury sakralnej.
Na iszczególną śuwieckiej nalegę zas��ugują drewniane kościoły:
Kościół w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r.,;
Kościół w Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r.,;
Kościół w Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r.,;
Kościół w Palowicach p.w. Trójcy Przenajświętszej z XVI w. z wieżą z 1606 r.;
Kościół w Sierakowicach p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej z 1675 r.;
Kościół w Smolnicy p.w. św. Bartłomieja prawdopodobnie z 1600 r. lub 1603 r.;
Kościół w Wielopolu p.w. św. Katarzyny z 1534 r.
Z kolei najstarszymi murowanymi świątyniami usytuowanymi w Parku są:
przebudowany późno-gotycki kościół p.w. św. Jakuba w Sośnicowicach z końca XV w.;
kościół p.w. Jana Chrzciciela w Pilchowicach z 1780 r.;
klasycystyczny kościół p.w. św. Marcina w Stanicy z 1804 r.
W granicach Parku, znajdują się także bardzo liczne kapliczki. Najstarsza z nich znajdująca się w Lyskach i pochodzi jeszcze z okresu średniowiecza. Jest to wykonany z piaskowca krzyż pokutny. Znacznie młodsze, ale równie piękne są drewniane kapliczki z XIX w. w Sierakowicach, Szymocicach i Tworogu Małym. Na 1724 r. datowana jest kapliczka św. Jana Nepomucena znajdująca się nieopodal frontowej ściany kościoła i klasztoru w Rudach. Związana z nią legenda opowiada o tym, że wzrok świętego kieruje się na miejsce, gdzie rzekomo cystersi ukryli drogocenny skarb. Jeszcze jedną kaplicę ufundowano świętemu w Bargłówce. W barokowej kaplicy umieszczone są piękne ludowe rzeźby przedstawiające wspomnianego świętego i Matkę Bożą z Dzieciątkiem.
Na terenie Parku CKKRW istnieje także spora grupa godnych uwagi zabytków architektury świeckiej. Znaczącą część tej grupy stanowią dworki i pałace, z których warto wymienić chociażby:
dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, ;
klasycystyczny dwór z 1800 rpocz. XIX w. z parkiem w LyskPalowicach, ;
przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, ;
późnoklasycystyczny dwór z 19810 r. w Rudziczce, ;
rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, ;
barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, ;
neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej;
neobarokowy pałac z początków XIX w. w Woszczycach.
Szczególny urok, ze względu na architekturę i lokalizację na szczycie wzniesienia, posiada dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach. Został on wybudowany przez rodzinę książęcą Waldenburg Schillingsfurst, która po kasacie zakonu w 1810 r. przejęła całość dóbr pocysterskich.
Należy oczywiście również wspomnieć o zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”, wybudowanym w latach 1858-1861 z inicjatywy lekarza książęcego Juliusza Rogera, a w którym swoją siedzibę ma obecnie Ośrodek edukacyjny i Oddział Biura Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego w Rudach. Został on ufundowany przez parę książęcą z Rud – Księcia Wiktora von Hohenloche-Schillingfurst i jego żonę Emilię. Pierwotnie nosił on nazwę „Zakładu św. Karola”, wywodzącą się od imienia ojca księżnej Emilii – Carla Egona von Furstenberg. Budynek zaprojektował prawdopodobnie Juliusz Raschdorf-późniejszy profesor Królewskiej Wyższej Szkoły Technicznej w Berlinie i twórca Katedry w Berlinie. Obiekt zlokalizowany jest w sąsiedztwie Alei Husarii Polskiej w Rudach w pewnym oddaleniu od drogi i poprzedzony podjazdem. Od 1861 r. swoją siedzibę miał w nim klasztor Sióstr Franciszkanek – Siostry Zgromadzenia Pielęgniarek Trzeciej Reguły św. Franciszka sprawowały opiekę pielęgniarską oraz zarządzały przyległym do szpitala gospodarstwem (stąd też pochodzi jego nazwa w rejestrze zabytków – „Szpital Sióstr świętego Franciszka w Rudach”). Ostatecznie działalność szpitala została zakończona w 1972 r. Budynek zmienił przeznaczenie na magazyn pasz Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej Rudy, a następnie przez pewien czas znajdował się pod opiekę Hufca Związku Harcerstwa Polskiego „Tychy”.
W Rudach znajduje się również zabytkowa stacja Kolei Wąskotorowej z przełomu XIX i XX w., która jest jednym z najsłynniejszych zabytków techniki kolejowej w Polsce, działającym w ramach Szlaku Zabytków Techniki. Obiekt oferuje przejażdżki retro na trasach Rudy-Rybnik Stodoły-Rudy bądź Rudy-Stanica-Rudy, a także zwiedzanie zabytkowego taboru, będąc ważną atrakcją industrialną. Na terenie stacji zachowały się zabytkowe budynki, w tym ponad stuletnia hala lokomotywowni, a na torach postojowych gromadzone są unikatowe lokomotywy i wagony. Sukcesywnie są one naprawiane i przywraca do ruchu. Obecnie na szlaku spotkać można parowóz Las-49 czy spalinową lokomotywę Lxd2. Okazjonalnie na tory wyjeżdża też najstarszy na świecie jeżdżący elektrowóz wąskotorowy, wyprodukowany w 1896 r. przez firmę Siemens.
Z kolei jeżeli chodzi o zabytki niematerialne, można wskazać pieśni ludu śląskiego stanowią bezcenne, niematerialne dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska, będące wyrazem tożsamości, tradycji i historii regionu. Przekazywane z pokolenia na pokolenie, pielęgnowały polski język i kulturę w czasie niewoli, a także towarzyszyły ważnym wydarzeniom, w tym powstaniom śląskim. Stanowią one istotny element folkloru muzycznego, integrujący społeczność i będący źródłem wiedzy o dawnych zwyczajach. Pieśni te zostały zebrane z zbiorze „Pieśni Ludu Polskiego w Górnym Szląsku” przez wspomnianego już Juliusza Rogera, który poza tym, że był lekarzem, zajmował się również entomologią i etnografią.
Mapa
Kliknij na mapę, aby zobaczyć ją w powiększeniu.
2025-10-16 11:15:23
Edycja przeprowadzona przez: Technik_ps
Zmiany w tej wersji
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Kliknij na mapę, aby zobaczyć mapj�� w powiększeniu
2025-09-30 13:56:39
Edycja przeprowadzona przez: Technik_ps
Zmiany w tej wersji
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich powstał na mocy Rozporządzenia Wojewody Katowickiego Nr 181/93 z dnia 23 listopada 1993 roku. Park obejmuje obszar 493,87 km². Powierzchnia otuliny wynosi 140,10 km². Ochroną prawną objęto zwarte połacie lasów rudzkich i pszczyńskich, łąki i nieużytki towarzyszące gęstej sieci rzecznej, a także bardzo tu popularne stawy rybne oraz inne elementy przestrzenne, bezpośrednio lub pośrednio związane z zapoczątkowaną tu 750 lat temu działalnością Cystersów. Wzajemne przenikanie się elementów przyrodniczych i kulturowych stanowi charakterystyczną cechę tego obszaru. Ważną przesłanką utworzenia Parku była ochrona korytarza ekologicznego łączącego dorzecza górnej Wisły i górnej Odry, a poprzez Bramę Morawską również struktury przyrodnicze Europy Środkowej ze strukturami przyrodniczymi Europy Południowej.
Położenie
Park położony jest w południowo-zachodniej części województwa śląskiego i zajmuje wschodnią część Kotliny Raciborskiej oraz północne fragmenty Płaskowyżu Rybnickiego.
Wody
Obszar Parku położony jest w obrębie zlewni rzek Rudy, Suminy i Bierawki. Wymienione rzeki, choć stosunkowo krótkie, odznaczają się znaczną zasobnością w wodę. Obfitość wód, zwłaszcza powierzchniowych, przyczyniła się do znacznego zróżnicowania warunków siedliskowych, a co za tym idzie do rozwoju wielu cennych gatunków flory i fauny. W systemie wodnym Parku znaczną rolę odgrywają zbiorniki wodne. Naliczono ich tutaj ponad 270.
Szata roślinna
Obecnie lesistość obszaru Parku wynosi około 57 %. Dominują tu drzewostany sosnowe, rosnące na siedliskach borowych, wykształconych na glebach bielicowych, ale także wprowadzone sztucznie na siedliska żyznych lasów liściastych. Wykaz objętych ochroną ścisłą roślin naczyniowych Parku obejmuje współcześnie 47 gatunków (m.in. skrzyp olbrzymi, długosz królewski, pióropusznik strusi, salwinia pływająca, bagno zwyczajne, wawrzynek wilczełyko, wierzba borówkolistna, cebulica dwulistna, centuria pospolita, ciemiężyca zielona, kosaciec syberyjski, kotewka orzech wodny, liczydło górskie, lilia złotogłów, mieczyk dachówkowaty, rosiczka okrągłolistna, zerwa kulista i zimowit jesienny oraz storczykowate: kruszczyk błotny, kruszczyk połabski, kukułka szerokolistna i podkolan biały).
Świat zwierząt
Do Fauny kręgowców Parku liczy 14 gatunków płazów, 6 gatunków gadów, 236 gatunków ptaków oraz 56 gatunków ssaków. Spośród ptaków 154 gatunki należą do awifauny lęgowej, a pozostałe to gatunki przelotne, zimujące bądź zalatujące przypadkowo. Z kręgowców uznanych za zagrożone w skali kraju, zakwalifikowanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt”, w granicach Parku przystępują do rozrodu: traszka grzebieniasta, hełmiatka, bąk, bączek, bielik, zielonka, podróżniczek i przedstawiciel nietoperzy – borowiaczek.
Formy ochrony przyrody
Najbogatszym przyrodniczo terenem w obrębie Parku jest kompleks leśno-stawowy Łężczok w okolicach Raciborza, będący obecnie jedynym rezerwatem w granicach Parku. Ochronę prawną Łężczoka wprowadzono w celu zachowania wielogatunkowego lasu łęgowego, alei zabytkowych drzew, starorzeczy rzeki Odry ze stanowiskiem kotewki orzecha wodnego oraz miejsc lęgowych awifauny. Obszar ten należy do ogólnoeuropejskiej sieci Natura 2000. Na obszarze Parku istnieją obecnie 4 użytki ekologiczne: „Kencerz”; „Łąka trzęślicowa w Małej Nędzy”, „Meandry rzeki Rudy” oraz „Starorzecze przy klasztorze w Rudach”. W Parku, włącznie z otuliną, znajduje się 47 pomników przyrody ożywionej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: dąb szypułkowy „Cysters” przy zespole klasztorno-pałacowym w Rudach, dąb szypułkowy „Sobieskiego” w rezerwacie „Łężczok”, grab zwyczajny w Jankowicach, lipa drobnolistna w Stanicy oraz grupy dębów szypułkowych w rejonie parku w Baranowicach. Pomniki przyrody nieożywionej w Parku reprezentowane są aktualnie przez jeden obiekt – głaz narzutowy im. Oskara Michalika, usytuowany w kompleksie leśnym na północny-wschód od Rybnika - Paruszowca.
Walory kulturowe
Poza potrzebą zapewnienia warunków dla ochrony wartości przyrodniczych, ważnym powodem zainicjowania działań zmierzających do utworzenia Parku była troska o zachowanie materialnych i niematerialnych zabytków kultury regionu, będących ważnym elementem składowym krajobrazu. Świadome, celowe i mądre kształtowanie tegoż krajobrazu, z jego naturalnym i antropogenicznym komponentem na terenach objętych dzisiaj prawną ochroną parku krajobrazowego było przez wieki zasługą zakonu Cystersów. Odzwierciedleniem w budownictwie cysterskim ideału ascezy jest architektura kościoła w Rudach. Oddział Biura Parków w Rudach wraz z Ośrodkiem Edukacyjnym od 1999 roku mieści się w zabytkowym budynku zwanym „Szpitalikiem Rogera”. Do pozostałych, zasługujących na uwagę zabytków architektury sakralnej i świeckiej należą drewniane kościoły: w Wilczej p.w. św. Mikołaja z 1755 r., Bełku p.w. św. Marii Magdaleny z 1753 r., Ligockiej Kuźni p.w. św. Wawrzyńca z 1717 r., Palowicach z XVI w. z wieżą z 1606 r.; dwór i zabudowania gospodarcze z XIX w. w Kuźni Nieborowickiej, klasycystyczny dwór z 1800 r. w Lyskach, przebudowany dwór z XVI w. w Pilchowicach, późnoklasycystyczny dwór z 1910 r. w Rudziczce, rozbudowany, późnoklasycystyczny pałac z XVII w. w Baranowicach, barokowy pałac z 1755 r. w Sośnicowicach, neogotycki pałac z II połowy XIX w. w Wilczej, dwór myśliwski z XIX w. w Zwonowicach.
Położenie
Budowa geologiczna i rzeźba terenu
Wody
Szata roślinna
Świat zwierząt
Formy ochrony przyrody
Walory kulturowe
Mapa
