Wstęp
Celem utworzenia Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego zgodnie z § 4 Statutu Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego było zachowanie, popularyzacja i upowszechnianie wartości przyrodniczych, historycznych i kulturowych znajdujących się na terenie parków i obszarów chronionego krajobrazu stanowiących ich otulinę. W zakresie ochrony wartości przyrodniczych ZPKWŚ w roku 2004 prowadzi m.in. zadania:
1. Czynna ochronna gniazd bociana białego w województwie śląskim.
2. Czynna ochrona płazów w rejonie kolizji ich tras wędrówek ze szlakami komunikacyjnymi na obszarze ZPKWŚ.
3. Zabiegi ochronne na istniejących pomnikach przyrody.
4. Działania ochronne na źródłach na obszarze Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego
Ochrona gniazd bociana białego w województwie śląskim
- działania w I kwartale 2004 r.
Wśród czynników zagrażających populacji bociana białego w jego areale lęgowym do najważniejszych zaliczamy: spadek ilości i jakości żerowisk oraz niedobór obiektów dogodnych do posadowienia gniazda. Stare, zamierające drzewa z suchymi konarami, pierwotne miejsca zakładania gniazd przez bociany, są obecnie coraz rzadsze. W zamian bocian biały lokuje swoje gniazda na platformach przygotowanych specjalnie dla niego przez wielu gospodarzy posesji. Część gniazd umieszcza jednak na urządzeniach, jak słupy linii elektroenergetycznych niskiego napięcia czy czynne kominy. Jest to niebezpieczne dla ptaków i niekorzystne dla użytkowników urządzeń.
Od 1998 r. służby ochrony przyrody prowadzą w województwie akcję zabezpieczania gniazd bociana w najpilniejszych przypadkach. W jej ramach, w miejscach już istniejących gniazd na czynnych kominach, słupach linii energetycznych i drzewach montowane są platformy podgniazdowe. Ich zadaniem jest zwiększenie bezpieczeństwa bocianich lęgów, a zarazem ochrona otoczenia przed niepożądanymi skutkami sąsiedztwa gniazda. Ponadto w przypadku konieczności usunięcia starego drzewa z gniazdem w jego miejsce stawiany jest słup wolnostojący wraz z platformą dla bocianów, a przy gniazdach na drzewach zagrożonych odrastającymi gałęziami przycinane są przeszkadzające ptakom fragmenty korony.
W marcu br. w trakcie działań zorganizowanych przez ZPKWŚ zabezpieczono kolejnych 9 gniazd.
W latach 1998 - 2004 staraniem służb ochrony przyrody podlegających wojewodzie zabezpieczono 83 gniazda bociana białego. Działanie te odbyły się dzięki wsparciu finansowemu Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Katowicach oraz Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Przyrody "pro Natura", realizującego ogólnopolski program "Ochrony bociana białego jako gatunku tarczowego dla terenów podmokłych w Polsce" ze środków przyznanych przez Fundację "EkoFundusz".
Zabezpieczenie gniazd na słupach linii energetycznych nie byłoby możliwe bez wsparcia Górnośląskiego i Będzińskiego Zakładu Elektroenergetycznego, których uprawnione jednostki montowały dostarczone platformy.
Przygotował: Krzysztof Henel
Czynna ochrona płazów w rejonie kolizji ich tras wędrówek ze szlakami komunikacyjnymi na obszarze Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego
Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego od kilku lat prowadzi czynną ochronę płazów poprzez wykonanie systemu zabezpieczeń w rejonie kolizji tras ich wędrówek ze szlakami komunikacyjnymi na wybranych obszarach ZPKWŚ.
W tym celu w miejscach kolizji charakteryzujących się dużą śmiertelnością płazów w okresie wędrówek z miejsc stałego bytowania do miejsc rozrodu ustawiono zapory zatrzymujące migrujące zwierzęta i pozwalające na ich bezpieczne przeniesienie na drugą stronę drogi. Równolegle z czynną ochroną prowadzi się także akcję edukacyjną w jednostkach oświatowych gdzie czynnie uczestniczy młodzież szkolna oraz typuje się kolejne potencjalne miejsca kolizji. W wyniku prowadzonego monitoringu stwierdzono iż płazy najsilniej migrują we wczesnych godzinach rannych (do godz. 800) oraz wieczorem (od god.1800). Na podstawie obserwacji i potwierdzonych informacji w roku 2004 wytypowano i zabezpieczono zaporami trasy wędrówek płazów w następujących miejscach:
Żywiecki Park Krajobrazowy
- podmokłe tereny w okolicy drogi powiatowej w miejscowości Kocierz Rychwałdzki na długości 60 m,
- Przysiółek Mutne w gminie Jeleśnia na długości 60 m,
- wokół zbiornika Wisła Czarne w Wiśle na długości 300 m.
Park Krajobrazowy „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”
- stawy zlokalizowane przy drodze wojewódzkiej nr 919 w Szymocicach
na długości 150m,
- w miejscowości Bełk wzdłuż drogi krajowej na długości 150 m .
Park Krajobrazowy „Orlich Gniazd”
- okolice stawów pstrągarni w rezerwacie Parkowe na długości 350 m,
- okolice stawu Irydion w Złotym Potoku na długości 350 m.
Na terenie województwa śląskiego migracja płazów rozpoczyna się w okresie wczesnej wiosny (koniec marca) do maja. Z tego względu akcja trwa od końca marca do maja (możliwe są tutaj pewne opóźnienia jak i różna intensywność w poszczególnych okresach uzależniona od warunków pogodowych).
Gatunkiem który najwcześniej (marzec) rozpoczyna gody jest ropucha szara a dopiero w późniejszym okresie dołączają do niej inne płazy m.in. żaby trawne, żaby jeziorkowe, traszki zwyczajne.
Przygotował: Tomasz Labocha
Zabiegi ochronne na istniejących pomnikach przyrody
Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego wraz z Wojewódzkim Konserwatorem Przyrody w Katowicach już od kilku lat prowadzi zabiegi ochronne na istniejących pomnikach przyrody (drzewa i aleje) oraz w zabytkowych parkach na terenie województwa śląskiego.
Działania ochronne na istniejących pomnikach przyrody mają na celu:
1. Poprawienie stanu zdrowotnego istniejących pomników przyrody oraz przywracanie dawnych założeń kompozycyjnych poprzez cięcia korekcyjne, ciecia pielęgnacyjne, zakładanie wiązań jako zabezpieczeń przed rozłamaniem oraz usuwanie podszytu i samosiewów.
2. Ponadto prace związane z ochroną istniejących pomników przyrody i zabytkowych parków mają na celu zachowanie w dobrym stanie zdrowotnym wartościowych drzew dla ludności lokalnej oraz turystów. Takie podejście pozwoli nauczyć następne pokolenia odpowiedniego zachowania wobec otaczającej przyrody.
W roku 2004 ZPKWŚ do zabiegów ochronnych wytypował jedną aleję wielogatunkową - "Aleję Klonową" w Złotym Potoku na terenie Parku Krajobrazowego "Orlich Gniazd", w obrębie której przewidziano zabiegi ochronne dla 27 drzew oraz kilkadziesiąt innych pomników przyrody z terenu całego województwa śląskiego, łącznie 44 drzewa. Prace w Alei Klonowej mają na celu restytucje tej alei. Przewidziane prace będą obejmować leczenie drzew wymagających zabiegów (2004) oraz w późniejszym okresie usuwanie samosiewów, podrostów, dosadzenie nowych drzew. Pozostałe pomniki przyrody zakwalifikowane do zabiegów zostaną poddane w zależności od potrzeb pełnemu zakresowi cięć koron (ciecia sanitarne, cięcia rozluźniające oraz korekcyjno-redukcyjne). Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego wykonując zabiegi ochronne na pomnikach przyrody oraz w zabytkowych parkach korzysta z środków przekazywanych z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach.
Przygotował: Tomasz Labocha
Działania ochronne na źródłach na obszarze Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego
Źródła spełniające ważną rolę w otaczającym nas środowisku, ulegają postępującej degradacji. Takie przykłady znane są m. in. z terenu Parku Krajobrazowego "Orlich Gniazd", gdzie źródła stanowią istotny element krajobrazu oraz ekosystemu wodnego.
W celu ochrony źródeł został zainicjowany w 2001 roku program pod nazwą: "Rewitalizacja źródeł na obszarze Parku Krajobrazowego "Orlich Gniazd" i strefy chronionego krajobrazu". W ramach programu przeprowadzono terenową weryfikację źródeł. Następnie zwaloryzowane obiekty skatalogowano i opisano. Dla każdego z obiektów określono zakres przewidywanych zabiegów ochronnych - rewitalizacyjnych.
Dla najcenniejszych źródeł lub ich zespołów przygotowano dokumentację w celu objęcia ochroną prawną jako pomniki przyrody nieożywionej, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo - krajobrazowe. Aktualnie, są już pierwsze efekty - jedno ze źródeł (zespół źródeł w Zdowie - Piła) zostało uznane w marcu 2004 roku za pomnik przyrody.
W wytypowanych źródłach przeprowadzono zabiegi polegające na oczyszczeniu ze śmieci i roślinności synantropijnej niszy źródliskowej, usunięciu zniszczonych i wadliwych ujęć. W dwóch źródłach wykonano prace techniczne. Miały one na celu poprawę stanu estetycznego, zabezpieczenie źródeł przed degradacją oraz poprawę dojścia do wypływów.
Podejmowane działania uzyskały wymiar społeczny: podjęto współpracę z właścicielami gruntów, na których źródła się znajdują. Warto podkreślić, iż poprzez akcję popularyzacyjną staramy się na bieżąco trafiać do jak najszerszego grona społeczeństwa. Dla pięciu źródeł zaproponowanych do ochrony zaprojektowano i wykonano tablice informacyjne.
Widocznym efektem działań jest przeprowadzona wspólnie z samorządem lokalnym miasta Zawiercie, rewaloryzacja źródeł Czarnej Przemszy. Warto nadmienić, że nisza źródliskowa tuż przed wykonaniem prac wyglądała jak miejskie wysypisko śmieci.
Dla uzyskania odpowiedniego efektu ekologicznego wykonanych prac i uzasadnienia dalszych działań rewitalizacyjnych, monitorowane są na bieżąco zmiany zachodzące w źródłach po przeprowadzeniu zabiegów.
W następnych latach program rewitalizacji źródeł będzie rozszerzony na obszar innych parków krajobrazowych wchodzących w skład ZPKWŚ m. in. na teren Żywieckiego Parku Krajobrazowego.
Przygotowała: Dorota Okoń
Geograficzna Baza Danych dla terenu Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego
W styczniu 2003 roku Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego
z siedzibą w Będzinie zakupił program komputerowy MapInfo Professional 7.0 do tworzenia Geograficznej Bazy Danych. Celem powstania Cyfrowej Bazy Danych jest potrzeba zebrania w całość oraz ciągłego rozbudowywania i odpowiedniego katalogowania danych opisowych i przestrzennych z terenu ZPKWŚ
Ze względu na działania statutowe jakie realizuje Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, zamieszczone dane przestrzenne dotyczą form ochrony przyrody, obiektów cennych kulturowo oraz infrastruktury dydaktyczno-turystycznej znajdującej się na terenie parków krajobrazowych. Istnieje możliwość rozbudowy bazy danych na potrzeby innych placówek zajmującymi się ochrona przyrody a współpracującymi z ZPKWŚ.
Zakres danych przestrzennych i opisowych znajdujących się w bazie danych
- rezerwaty przyrody
- parki krajobrazowe wraz z obszarami chronionego krajobrazu
- pomniki przyrody ożywionej
- pomniki przyrody nieożywionej
- użytki ekologiczne
- stanowiska dokumentacyjne
- zespoły przyrodniczo-krajobrazowe
- ścieżki rowerowe
- ścieżki dydaktyczne
- infrastruktura dydaktyczno - turystyczna (tablice itd.)
- obiekty cenne kulturowo
- dane z planów ochrony parków
- zdjęcia lotnicze
- ewidencja działek
- ewidencja inwestycji
Program MapInfo Professional 7.0 służy też do budowy map, szkiców, planów i projektów tablic. Poniżej przykładowa mapa i plan.
Plan grodziska w Udorzu . (Na podstawie wykopalisk archeologicznych prowadzonych przez ZPKWŚ w 1998 roku)
Przykładowa mapa wykonana na potrzeby wydawnictw edukacyjnych ZPKWŚ
Przygotował: Paweł Pudlik
Rewitalizacja źródeł na obszarze Żywieckiego Parku Krajobrazowego w Soli i Kamesznicy
Rewitalizacja źródeł na obszarze Żywieckiego Parku Krajobrazowego obejmie dwa rejony występowania źródlisk: źródła solankowe w Soli oraz teren źródliskowy w obrębie parku zabytkowego w Kamesznicy.
Źródła solankowe wypływają w dwóch studniach znajdujących się po obu stronach (północnej i południowej) drogi gminnej przechodzącej przez miejscowość Sól.
Obudowa źródła znajdującego się po północnej stronie drogi (w pobliżu koryta potoku Sławnica) była w złym stanie technicznym i wymagała całkowitego remontu. Źródło po południowej stronie drogi wymagało tylko kosmetycznych poprawek i napraw – głównie ogrodzenia.
Fot.: Źródło solankowe w miejscowości Sól – umieszczone po południowej stronie drogi (fot. P. Pudlik, 2004)
W rejonie źródliskowym w Kamesznicy prace będą wykonywane w obrębie istniejącego parku. Znajdują się tam dwa źródła, które nazwano: „Święte źródło” oraz „Pod Bukami”. Prace będą również realizowane na znajdujących się poniżej źródeł dwóch stawach. Zakres prac obejmie m. in. oczyszczanie stawu dużego i stawu małego, remont grobli na dużym stawie, wykonanie mnichów na dużym stawie, remont kamiennej obudowy brzegu małego stawu. W źródłach w Kamesznicy są planowane następujące prace: wyłożenie płytami kamiennymi fragmentu terenu przy źródle „Świętym”, wykonanie kamiennej konchy przy źródle „pod Bukami” oraz wykonanie obudowy źródła „pod Bukami”.
Przygotowała: Dorota Okoń
Nawiązanie współpracy pomiędzy ZPKWŚ a firmą Żywiec – Zdrój S.A. na lata 2004 – 2005
Spotkanie inicjujące współpracę pomiędzy ZPKWŚ a firmą „Żywiec Zdrój” S.A. odbyło się w siedzibie ZPKWŚ w Będzinie w dniu 19 maja 2004. Było ono efektem wcześniej prowadzonych rozmów w Oddziale ZPKWŚ w Żywcu w dniach: 26 lutego oraz 18 marca. Firma Żywiec Zdrój S.A. wyraziła chęć długofalowej współpracy z ZPKWŚ w szczególności na terenie Żywieckiego Parku Krajobrazowego. Jako producent naturalnej wody źródlanej firma zainteresowana jest wspieraniem projektów związanych z ochroną i rewitalizacją źródeł. Współpraca między ZPKWŚ a Żywiec Zdrój S.A. wpisuje się w politykę firmy, która w codziennej działalności szczególnie kieruje się zasadami polityki pro-ekologicznej zaś odpowiedzialność za środowisko traktuje jako jeden z najważniejszych elementów swojej odpowiedzialności społecznej oraz dążenia do zrównoważonego rozwoju
W październiku 2004 roku podpisano finalną umowę dotyczącą współpracy w zakresie czynnej ochrony przyrody oraz edukacji ekologicznej.
Jesienią 2004 roku w ZPKWŚ rozpoczęto wykonywanie prac związanych z „Realizacją czynnej ochrony na obiektach objętych ochroną prawną – rewitalizacja źródeł Żywieckiego Parku Krajobrazowego w Soli i Kamesznicy”, których zakres obejmuje współpracę z firmą Żywiec Zdrój. Jest to drugi etap prac związanych z rewitalizacją źródeł prowadzonych w ZPKWŚ. Pierwsze prace tego typu przeprowadzono z dobrym skutkiem na terenie Parku Krajobrazowego „Orlich Gniazd” i strefy chronionego krajobrazu w latach 2001 – 2002. Osobne prace wykonano w roku 2003 w niszy źródliskowej źródeł Czarnej Przemszy w Bzowie.
Firma Żywiec Zdrój S.A. współfinansuje prace w parku zabytkowym w Kamesznicy polegające na zabezpieczeniu dwóch źródeł oraz dwóch stawów. Prace polegać będą m. in. na: oczyszczeniu obu stawów, umocnieniu dna i skarp, wyłożeniu płytami kamiennymi fragmentu terenu przy tzw. źródle świętym.
Obecna Umowa o Współpracy obejmuje lata 2004 – 2005.
Partnerem Żywieckiego Parku Krajobrazowego jest producent naturalnej wody źródlanej Żywiec Zdrój
Przygotowała: Dorota Okoń
Czynna ochrona przyrody na obszarze parku krajobrazowego "Orlich Gniazd"
Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego od 2000 roku wykonuje program, który ma na celu ochronę najcenniejszych ekosystemów unikatowego w skali kraju terenu jakim jest Wyżyna Krakowsko - Częstochowska, a więc i Park Krajobrazowy "Orlich Gniazd".
Bioróżnorodność na obszarze Parku Krajobrazowego "Orlich Gniazd" jest zagrożona i to głównie z powodu działań człowieka. Głównym celem programu jest utrzymanie i ochrona pełnej różnorodności ekosystemów Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, która jest zagrożona na skutek zmiany sposobu gospodarowania na tym obszarze (zanik gospodarki pasterskiej, wyłączanie gruntów z użytkowania rolniczego), jak również w wyniku nasilania się różnych form antropopresji, szczególnie ruchu turystycznego. Najbardziej zagrożonym typem ekosystemu na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej są ciepłolubne murawy kwietne ze związku Cirsio-Brachypodion pinnati oraz wapniolubne murawy naskalne z zespołu Festucetum pallentis z udziałem endemitu Gallium cracoviense.
Murawy są zbiorowiskami antropogenicznymi, zawdzięczającymi swoje powstanie prowadzonej niegdyś gospodarce pasterskiej. Na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej występują na silnie nagrzewanych stokach odlesionych wzgórz wapiennych o ekspozycji południowej i południowo-zachodniej. Obecnie w wyniku zaprzestania użytkowania rolniczego terenów pokrytych murawami fitocenozy tego typu zanikają na skutek naturalnego procesu sukcesji roślinnej. Ponadto niektórzy właściciele zalesiają swoje grunty lub sprzedają je na działki rekreacyjne. W związku z kurczeniem się terenów murawowych zagrożone są znajdujące się na terenie P.K. Orlich Gniazd stanowiska rzadkich i chronionych gatunków roślin takich jak zawilec wielkokwiatowy, goryczka orzęsiona, orlik pospolity, goździk siny, dziewięćsił bezłodygowy, pajęcznica gałęzista, wisienka karłowata. Wymienionym gatunkom roślin towarzyszą rzadkie gatunki zwierząt bezkręgowych. Najcenniejszym z nich jest osiągający w Polsce północną granicę zasięgu kraśnik karyncki. Jest to gatunek zagrożony wyginięciem na całym obszarze swojego występowania. Ze względów poznawczych i krajobrazowych, a także dla zachowania różnorodności genetycznej wyżej wymienionego obszaru celowa jest czynna ochrona muraw kserotermicznych i naskalnych polegająca na usuwaniu podrostu sosny oraz innych gatunków drzewiastych.
Wybrany do projektu obszar PK Orlich Gniazd jest wyjątkowy zarówno pod względem bioróżnorodności, geologii, ornitologii, hydrologii, dziedzictwa kulturowego jak i pod względem krajobrazowym. Inwentaryzacje przyrodnicze prowadzone przez ZJPK w latach 1982 - 1998 wykazały występowanie szczególnie wartościowych elementów fauny i flory oraz bogactwo form geologicznych. Na obszarze tym występuje kilka obiektów przewidzianych do ochrony rezerwatowej i obiekty wpisanej do rejestru zabytków. Teren ten od dawna stanowi zaplecze rekreacyjno-turystyczne aglomeracji górnośląskiej i poddany jest ogromnej presji niekontrolowanego ruchu turystycznego, co prowadzi do jego degradacji. Niekontrolowana penetracja powoduje nieodwracalne szkody w środowisku przyrodniczym jak i dziedzictwie kulturowym.
Celem zadania jest opracowanie i wdrożenie wzorcowego projektu czynnej i biernej ochrony przyrody i dziedzictwa kulturowego człowieka w połączeniu z praktycznym wykorzystaniem tych walorów w działalności naukowej, dydaktycznej i turystycznej.
W 2005 roku Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego w ramach programu realizował projekty finansowane przez Fundację Ekofundusz oraz przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Pzeprowadzono prace w następujących częściach PK "Orlich Gniazd": projektowany rezerwat "Olsztyńskie Skały" (gmina Olsztyn), Góra Wał w gminie Mstów, wzgórze Bukowie koło Trzebniowa (gmina Niegowa), w rezerwacie Góra Zborów (gmina Kroczyce), w obrębie Ryczowskiego Regionu Skałkowego (gmina Ogrodzieniec), prace finansowane z fundacji Ekofundusz oraz Skały Rzędkowickie (gmina Włodowice) ? II etap prac i wzgórze Kromołowiec (gmina Łazy) - finansowane z kolei przez NFOŚiGW.
Prace polegały na odsłonięciu zbiorowisk muraw kserotermicznych z porastających je samosiewów drzew i krzewów głównie podrostów sosny oraz na ochronie powierzchni ziemi polegającej na montażu urządzeń antyerozyjnych i stopni kanalizujących ruch pieszy.
W/w prace są akceptowane przez środowiska naukowe zajmujące się ochroną przyrody oraz ekologią zbiorowisk, a także przez przedstawicieli Dotującego. W listopadzie 2005 przedstawiciele fundacji Ekofundusz obejrzeli tereny wykonywanych prac gdzie mogli porównać zakres wykonanych prac, ponieważ oglądali te tereny również przed rozpoczęciem działań.
W roku 2006 prace będą przeprowadzone na obszarze tzw. grzędy skalnej Mirów - Bobolice (gmina Niegowa).W kolejnych latach projektowane są także prace w innych rejonach Parku.
|
